ज्योतिर्-आद्य्-अधिष्ठानं तु तद्-आमननात्
jyotir-ādy-adhiṣṭhānaṁ tu tad-āmananāt
Правитель же [пран и] света и прочих [богов] — [Брахман]: так передано [в Антарьями-брахмане].
सुप्तेषु वाग्-आदिषु प्राण एको जागर्तीत्य् आदौ मुख्य-प्राणस्य प्रवृत्तिः श्रूयते । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा [मु.उ. 2.1.8] इत्य् आदौ गौण-प्राणानां च तत्र तानि स-प्राणानि इन्द्रियाणि स्व-स्व-कार्याय स्वयं प्रवर्तेरन्न् उतैषां प्रेरकोऽन्योऽस्ति । स च देवता-गणो जीवः परो वेति वीक्षायां स्वयम् एव तानि प्रवर्तेरन् कार्य-शक्ति-योगात् देवता-गणो वा तत्-प्रवर्तकोऽस्तु । अग्निर् वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत् [ऐ.उ. 1.2.4] इत्य् आदि श्रुतेः । जीवो वा तद्-भोग-साधनत्वाद् इत्य् एवं प्राप्ते—
ज्योतिर्-आद्य्-अधिष्ठानं तु तद्-आमननात् ॥
तु-शब्दः शङ्का-निरासार्थः । ज्योतिर् ब्रह्मैव तेषाम् आद्य्-अधिष्ठानं मुख्य-प्रवर्तकम् । कर्तरि ल्युट् । कुतः ? तद् इति । अन्तर्यामि-ब्राह्मणे तस्यैव प्राणेन्द्रिय-प्रवर्तकत्वावगमात् । बृहद्-आरण्यके—यः प्राणेषु तिष्ठन् इत्य् आदिषु देवानां जीवस्य च तत्-प्रयोज्यानाम् एव प्रयोजकता न निवार्यते । स्वतः प्रवृत्तिस् तु न भवेत् जाड्यात् ॥14॥
supteṣu vāg-ādiṣu prāṇa eko jāgartīty ādau mukhya-prāṇasya pravṛttiḥ śrūyate | sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā [mu.u. 2.1.8] ity ādau gauṇa-prāṇānāṁ ca tatra tāni sa-prāṇāni indriyāṇi sva-sva-kāryāya svayaṁ pravarterann utaiṣāṁ prerako'nyo'sti | sa ca devatā-gaṇo jīvaḥ paro veti vīkṣāyāṁ svayam eva tāni pravarteran kārya-śakti-yogāt devatā-gaṇo vā tat-pravartako'stu | agnir vāg bhūtvā mukhaṁ prāviśat [ai.u. 1.2.4] ity ādi śruteḥ | jīvo vā tad-bhoga-sādhanatvād ity evaṁ prāpte—
jyotir-ādy-adhiṣṭhānaṁ tu tad-āmananāt ||
tu-śabdaḥ śaṅkā-nirāsārthaḥ | jyotir brahmaiva teṣām ādy-adhiṣṭhānaṁ mukhya-pravartakam | kartari lyuṭ | kutaḥ ? tad iti | antaryāmi-brāhmaṇe tasyaiva prāṇendriya-pravartakatvāvagamāt | bṛhad-āraṇyake—yaḥ prāṇeṣu tiṣṭhan ity ādiṣu devānāṁ jīvasya ca tat-prayojyānām eva prayojakatā na nivāryate | svataḥ pravṛttis tu na bhavet jāḍyāt ||14||
9adb7e77f566 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:55:20 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Слышится деятельность пран — главной и второстепенных. Сами ли индрии с пранами движутся к делам, или есть ИНОЙ двигатель — сонм дэват (Айтарея: «Агни, став речью, вошёл в уста»), джива или Высший? При полученном —
«Правление же света и прочих — [Его]: по преданию о том».
СВЕТ — сам Брахман — их первоправитель, главный двигатель: в Антарьями-брахмане узнано — двигатель пран и индрий именно Он: «кто, в пранах пребывая, [пранами изнутри правит]». У дэват же и дживы подвигательство — как Им подвигаемых — не отнято; своего почина [у органов] нет: косны.