विष्णुपुराण
The Churning of the Ocean1.9.18-24
152 / 1027
विष्णुपुराण · 1.9.18-24
देवनागरी

महेन्द्रो वारणस्कन्धाद् अवतीर्य त्वरान्वितः प्रसादयाम् आस मुनिं दुर्वाससम् अकल्मषम् ।
प्रसाद्यमानः स तदा प्रणिपातपुरःसरम् प्रत्युवाच सहस्राक्षं दुर्वासा मुनिसत्तमः ।
नाहं कृपालुहृदयो न च मां भजते क्षमा अन्ये ते मुनयः शक्र दुर्वाससम् अवेहि माम् ।
गौतमादिभिर् अन्यैस् त्वं गर्वम् आपादितो मुधा अक्षान्तिसारसर्वस्वं दुर्वाससम् अवेहि माम् ।
वसिष्ठाद्यैर् दयासारैः स्तोत्रं कुर्वद्भिर् उच्चकैः गर्वं गतो ऽसि येनैवं माम् अप्य् अद्यावमन्यसे ।
ज्वलज्जटाकलापस्य भृकुटीकुटिलं मुखम् निरीक्ष्य कस् त्रिभुवने मम यो न गतो भयम् ।
नाहं क्षमिष्ये बहुना किम् उक्तेन शतक्रतो विडम्बनाम् इमां भूयः करोष्य् अनुनयात्मिकाम् ।

लिप्यंतरण (IAST)

mahendro vāraṇaskandhād avatīrya tvarānvitaḥ prasādayām āsa muniṃ durvāsasam akalmaṣam /
prasādyamānaḥ sa tadā praṇipātapuraḥsaram pratyuvāca sahasrākṣaṃ durvāsā munisattamaḥ /
nāhaṃ kṛpāluhṛdayo na ca māṃ bhajate kṣamā anye te munayaḥ śakra durvāsasam avehi mām /
gautamādibhir anyais tvaṃ garvam āpādito mudhā akṣāntisārasarvasvaṃ durvāsasam avehi mām /
vasiṣṭhādyair dayāsāraiḥ stotraṃ kurvadbhir uccakaiḥ garvaṃ gato 'si yenaivaṃ mām apy adyāvamanyase /
jvalajjaṭākalāpasya bhṛkuṭīkuṭilaṃ mukham nirīkṣya kas tribhuvane mama yo na gato bhayam /
nāhaṃ kṣamiṣye bahunā kim uktena śatakrato viḍambanām imāṃ bhūyaḥ karoṣy anunayātmikām /

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
महा-इन्द्रःmahā-indraḥвеликий Индра
वारण-स्कन्धात्vāraṇa-skandhātсо слоновьего загривка
अवतीर्यavatīryaсойдя; спустившись
त्वरा-अन्वितःtvarā-anvitaḥпоспешно; торопясь
प्रसादयाम्prasādayāmумилостивить
आसāsaстал
मुनिम्munimмудреца
दुर्वाससम्durvāsasamДурвасаса
अकल्मषम्akalmaṣamбеспорочного
प्रसाद्यमानःprasādyamānaḥумилостивляемый
सःsaḥон
तदाtadāтогда
प्रणिपात-पुरःसरम्praṇipāta-puraḥsaramс поклоном впереди
प्रत्युवाचpratyuvācaответил
सहस्र-अक्षम्sahasra-akṣamТысячеокому
दुर्वासाःdurvāsāḥДурвасас
मुनि-सत्तमःmuni-sattamaḥлучший из мудрецов
naне
अहम्ahamя
कृपालु-हृदयःkṛpālu-hṛdayaḥмягкосердечен; жалостлив сердцем
naне
caи
माम्māmменя
भजतेbhajateпосещает; держится
क्षमाkṣamāпрощение; терпение
अन्येanyeиные; другие
तेteте
मुनयःmunayaḥмудрецы
शक्रśakraо Шакра
दुर्वाससम्durvāsasamДурвасасом
अवेहिavehiзнай; признавай
माम्māmменя
गौतम-आदिभिःgautama-ādibhiḥГаутамой и прочими
अन्यैःanyaiḥиными
त्वम्tvamты
गर्वम्garvamв гордыню
आपादितःāpāditaḥвведён; приведён
मुधाmudhāнапрасно; попусту
अक्षान्ति-सार-सर्वस्वम्akṣānti-sāra-sarvasvamчьё всё существо — нетерпимость
दुर्वाससम्durvāsasamДурвасасом
अवेहिavehiзнай
माम्māmменя
वसिष्ठ-आद्यैःvasiṣṭha-ādyaiḥВасиштхой и прочими
दया-सारैःdayā-sāraiḥчья суть — сострадание
स्तोत्रम्stotramхвалу
कुर्वद्भिःkurvadbhiḥвоздающими
उच्चकैःuccakaiḥгромко; во весь голос
गर्वम्garvamв гордыню
गतःgataḥвпал; пришёл
असिasiты
येनyenaотчего; коим
एवम्evamтак
माम्māmменя
अपिapiдаже; и
अद्यadyaныне; сегодня
अवमन्यसेavamanyaseпрезираешь
ज्वलत्-जटा-कलापस्यjvalat-jaṭā-kalāpasyaу кого пылает копна волос
भृकुटी-कुटिलम्bhṛkuṭī-kuṭilamсведённое хмурой складкой
मुखम्mukhamлицо
निरीक्ष्यnirīkṣyaвзглянув
कःkaḥкто
त्रि-भुवनेtri-bhuvaneв трёх мирах
ममmamaмоё; у меня
यःyaḥкоторый
naне
गतःgataḥпришёл
भयम्bhayamв страх
naне
अहम्ahamя
क्षमिष्येkṣamiṣyeпрощу; стерплю
बहुनाbahunāмногим
किम्kimк чему
उक्तेनuktenaсказанным
शत-क्रतोśata-kratoо Стожертвенный
विडम्बनाम्viḍambanāmпритворство; личину
इमाम्imāmэту
भूयःbhūyaḥснова; ещё
करोषिkaroṣiты делаешь; изображаешь
अनुनय-आत्मिकाम्anunaya-ātmikāmсостоящую в задабривании
अनुवाद

Великий Индра поспешно сошёл со слоновьего загривка и стал умилостивлять беспорочного мудреца Дурвасаса. Но умилостивляемый, при поклоне Тысячеокого, Дурвасас, лучший из мудрецов, ответил: «Я не мягкосердечен, и прощение меня не посещает; те мудрецы — иные, а меня, о Шакра, знай Дурвасасом. Гаутамой и прочими введён ты в гордыню попусту; знай меня Дурвасасом, у которого всё существо — нетерпимость. Васиштхой и прочими, чья суть — сострадание, воздававшими тебе хвалу во весь голос, приведён ты в гордыню, отчего и меня сегодня презираешь. Кто в трёх мирах, взглянув на моё лицо, сведённое хмурой складкой, с пылающей копной волос, не приходил в страх? Не прощу. Да к чему много слов, о Стожертвенный: ты снова изображаешь эту личину задабривания».

संस्करण

6d33851691cc · प्रकाशित 21 अग॰ 2026, 10:54:15 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से