चैतन्यं हि द्विविधं भवति—स्वतन्त्रम् अस्वतन्त्रं च । तत्र प्रथमं सर्वव्यापकम् ईश्वराख्यं द्वितीयं देहमात्रव्यापिशक्तिकं जीवाख्यम् ईशितव्यम् । ईश्वरचैतन्यं द्विविधं मायास्पर्शरहितं लीलया स्वीकृतमायास्पर्शं च । तत्र प्रथमं नारायणाद्यभिधम् । यद् उक्तं—हरिर् हि निर्गुणः साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः इति । द्वितीयं शिवाद्यभिधम् । यद् उक्तम्—शिवः शक्तियुतः शश्वत् त्रिलिङ्गो गुणसंवृतः इति । अत्र गुणसंवृतलिङ्गेनापि तस्य जीवत्वं नाशङ्कनीयम् ।क्षीरं यथा दधि विकारविशेषयोगात्सञ्जायते न हि ततः पृथग् अस्ति हेतोः ।यः शम्भुताम् अपि तथा समुपैति कार्याद्गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इति ब्रह्मसंहितोक्तेः
caitanyaṁ hi dvividhaṁ bhavati—svatantram asvatantraṁ ca | tatra prathamaṁ sarva-vyāpakam īśvarākhyaṁ dvitīyaṁ deha-mātra-vyāpi-śaktikaṁ jīvākhyam īśitavyam | īśvara-caitanyaṁ dvividhaṁ māyā-sparśa-rahitaṁ līlayā svīkṛta-māyā-sparśaṁ ca | tatra prathamaṁ nārāyaṇādy-abhidham | yad uktaṁ—harir hi nirguṇaḥ sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ iti | dvitīyaṁ śivādy-abhidham | yad uktam—śivaḥ śakti-yutaḥ śaśvat triliṅgo guṇa-saṁvṛtaḥ iti | atra guṇa-saṁvṛta-liṅgenāpi tasya jīvatvaṁ nāśaṅkanīyam |kṣīraṁ yathā dadhi vikāra-viśeṣa-yogātsañjāyate na hi tataḥ pṛthag asti hetoḥ |yaḥ śambhutām api tathā samupaiti kāryādgovindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || iti brahma-saṁhitokteḥ
размер не определён
Сознание бывает двояким: независимым и зависимым. Первое — всепроникающее, именуемое Владыкой; второе — управляемое, именуемое душой, чья сила охватывает лишь тело. Сознание Владыки тоже двояко: не касающееся майи и принявшее в игре её касание. Первое зовётся Нараяной и прочими, как сказано: «Хари — вне качеств, сам Пуруша, выше природы». Второе зовётся Шивой и прочими, как сказано: «Шива всегда соединён с силой, имеет три признака, окутан качествами». Но и по признаку «окутан качествами» не следует подозревать, что он душа. Ведь «Брахма-самхита» говорит: «Как молоко через особое изменение становится простоквашей, но не существует отдельно от своей причины, — так Он ради дела принимает и состояние Шамбху: Говинде, изначальной Личности, я поклоняюсь».
af5cfb00ab44 · опубликовано 28 сент. 2026 г., 15:51:26 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Здесь Вишванатха разбирает оскорбление, упомянутое в 3.7: неверно понятое отношение Шивы и Вишну. Его схема: Бог и душа; внутри Бога — Нараяна, не касающийся майи, и Шива, принявший её касание ради разрушения мира. Шива — не душа, а тот же Бог в ином состоянии, как простокваша — то же молоко («Брахма-самхита» 5.45). Первая цитата — «Бхагаватам» 10.88.5.