तर्काप्रतिष्ठानाद् अप्य् अन्यथानुमेयम् इति चेद् एवम् अप्य् अनिर्मोक्ष-प्रसङ्गः
tarkāpratiṣṭhānād apy anyathānumeyam iti ced evam apy anirmokṣa-prasaṅgaḥ
Довод не имеет [последней] опоры; «домыслю иначе» — и так не вырвешься: [о Брахмане судит только шрути].
यत् तूक्तं तर्कानुगृहीतं शास्त्रम् अर्थ-निश्चय-हेतुर् इति तत् प्रयाह—
तर्काप्रतिष्ठानाद् अप्य् अन्यथानुमेयम्
इति चेद् एवम् अप्य् अनिर्मोक्ष-प्रसङ्गः ॥
पुरुष-धी-वैविध्यात् तर्का नष्ट-प्रतिष्ठा मिथो विहन्यमाना विलोक्यन्ते । अतोऽपि तान् अनादृत्यौपनिषदी ब्रह्मोपासनता स्वीकार्या । न च लब्ध-माहात्म्यानां केषाञ्चित् तर्का प्रतिष्ठिताः । तथा-भूतानाम् अपि कपिल-कणभुग्-आदीनां मिथो-विवाद-सन्दर्शनात् ।
नन्व् अहम् अन्यथानुमास्ये यथाप्रतिष्ठा न स्यात् । न तु प्रतिष्ठितस् तर्क एव नास्तीति शक्यं वदितुं तर्काप्रतिष्ठानुरूपस्य तर्कस्य प्रतिष्ठितत्वात् । सर्व-तर्काप्रतिष्ठायां जगद्-व्यवहारोच्छेद-प्रसङ्गात् । अतीत-वर्तमान-वर्त्म-साधारण्येनानागतेऽपि वर्त्मनि सुख-दुःख-प्राप्ति-पर्हारार्था लोक-प्रवृत्ति-दृष्टेति चेत् एवम् अप्य् अनिर्मोक्ष-प्रसङ्गः । पुरुष-बुद्धि-मूल-तर्कावलम्बनस्य भवतो देशान्तर-कालान्तरज-निपुणतम-तार्किक-दूष्यत्व-सम्भावनया तर्काप्रतिष्ठान-दोषाद् अनिस्तारः स्यात् । यद्यप्य् अर्थ-विशेषे तर्कः प्रतिष्ठितस् तथापि ब्रह्मणि सोऽयं नापेक्ष्यते, अचिन्त्यत्वेन तद्-अनर्हत्वात्, श्रुति-विरोधाच् चेति त्वद्-उक्त्य्-असङ्गतेश् च । श्रुतिश् च ब्रह्मणस् तर्कागोचरताम् आह—
नैषा तर्केण मतिर् आपनेया
प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । [क.उ. 1.2.9] इति कठानाम् ।
ऋषे विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः ।
यदा तदैवासत्-तर्कैस् तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ [भा.पु. 2.6.39] इत्य् आद्या ।
तस्माच् छ्रुतिर् एव धर्म इव ब्रह्मणि प्रमाणम् । तत्-पोष-कारी तर्कस् त्व् अपेक्षत एव मन्तव्य इति श्रुतेः, पूर्वापराविरोधेन इत्य् आदि स्मृतेश् च । तस्मात् ब्रह्मोपादानकं जगद् इति ॥11॥
yat tūktaṁ tarkānugṛhītaṁ śāstram artha-niścaya-hetur iti tat prayāha—
tarkāpratiṣṭhānād apy anyathānumeyam
iti ced evam apy anirmokṣa-prasaṅgaḥ ||
puruṣa-dhī-vaividhyāt tarkā naṣṭa-pratiṣṭhā mitho vihanyamānā vilokyante | ato'pi tān anādṛtyaupaniṣadī brahmopāsanatā svīkāryā | na ca labdha-māhātmyānāṁ keṣāñcit tarkā pratiṣṭhitāḥ | tathā-bhūtānām api kapila-kaṇabhug-ādīnāṁ mitho-vivāda-sandarśanāt |
nanv aham anyathānumāsye yathāpratiṣṭhā na syāt | na tu pratiṣṭhitas tarka eva nāstīti śakyaṁ vadituṁ tarkāpratiṣṭhānurūpasya tarkasya pratiṣṭhitatvāt | sarva-tarkāpratiṣṭhāyāṁ jagad-vyavahāroccheda-prasaṅgāt | atīta-vartamāna-vartma-sādhāraṇyenānāgate'pi vartmani sukha-duḥkha-prāpti-parhārārthā loka-pravṛtti-dṛṣṭeti cet evam apy anirmokṣa-prasaṅgaḥ | puruṣa-buddhi-mūla-tarkāvalambanasya bhavato deśāntara-kālāntaraja-nipuṇatama-tārkika-dūṣyatva-sambhāvanayā tarkāpratiṣṭhāna-doṣād anistāraḥ syāt | yadyapy artha-viśeṣe tarkaḥ pratiṣṭhitas tathāpi brahmaṇi so'yaṁ nāpekṣyate, acintyatvena tad-anarhatvāt, śruti-virodhāc ceti tvad-ukty-asaṅgateś ca | śrutiś ca brahmaṇas tarkāgocaratām āha—
naiṣā tarkeṇa matir āpaneyā
proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha | [ka.u. 1.2.9] iti kaṭhānām |
ṛṣe vidanti munayaḥ praśāntātmendriyāśayāḥ |
yadā tadaivāsat-tarkais tirodhīyeta viplutam || [bhā.pu. 2.6.39] ity ādyā |
tasmāc chrutir eva dharma iva brahmaṇi pramāṇam | tat-poṣa-kārī tarkas tv apekṣata eva mantavya iti śruteḥ, pūrvāparāvirodhena ity ādi smṛteś ca | tasmāt brahmopādānakaṁ jagad iti ||11||
6f0c47b3f70e · опубликовано 27 июл. 2026 г., 04:31:31 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
А что сказано — «шастра решает смысл, лишь обласканная доводом», — против того говорит:
«И по безопорности довода; если скажут: „домыслю иначе“ — и так не вырваться».
По разности людских умов доводы, потерявшие опору, зримы взаимно бьющими друг друга; потому, их не чтя, принимай упанишадное почитание Брахмана. И не [скажешь]: у неких стяжавших величие доводы опёрты — и у таковых, Капилы, Канады и прочих, виден взаимный спор. Но [скажут]: я домыслю иначе — так, чтобы не было безопорности; нельзя же сказать, что опёртого довода вовсе нет (хотя бы довод о безопорности доводов — опёрт!); при безопорности всех доводов рухнули бы мирские дела: по общности пути прошлого и настоящего видна деятельность и на будущем пути — ради счастья и избежания боли. Если так — и так не вырваться: тебе, опершемуся на довод с корнем в людском разуме, возможен разгром искуснейшим логиком иного места и времени — из беды безопорности не выплыть. Пусть в частном предмете довод и опёрт — в Брахмане он не в счёт: по непостижимости [Брахман] ему не по зубам, и по противности шрути; и речь твоя несвязна. И шрути речет недосяжность Брахмана доводу: «не доводом достижимо это разумение; [лишь] изречённое другим [ведёт] к благому знанию, о дражайший» [Катха 1.2.9]; «о риши, ве́дают [Его] муни с умиротворёнными атманом, чувствами, сердцем; когда же [мнят постичь] кривыми доводами — застится, размытое». Потому мерило о Брахмане — как о дхарме — одна шрути; довод же, её питающий, — в чести: по шрути «до́лжно обдумывать» и смрити «без противоречия началу и концу…». Потому мир имеет веществом Брахмана.