इतर-व्यपदेशाद् धिताकरणादि-दोष-प्रसक्तिः
itara-vyapadeśād dhitākaraṇādi-doṣa-prasaktiḥ
При указании на другого [— дживу — как творца мира] грозят изъяны: неделание себе блага и прочие.
प्रकृतिश् च प्रतिज्ञेत्य् अस्मिन्न् अधिकरणे जगद् उपादानत्वं जगन् निमित्तत्वं ब्रह्मणो निरूपितम् । तत्राद्यम् उपक्षिप्तान् दोषान् परिहृत्य दृढीकृतं दृश्यते त्व् इत्य् आदिभिः । अथान्तिमं वाक्यान्तरात् प्रतीतम् अपि जीव-कर्तृत्व-पक्षं सन्दूष्य दृढीक्रियते । तथा हि कर्तारम् ईशम् इत्य् आदि श्रुतेर् ईश्वरो जगत्-कर्त्रेत्य् एके । जीवाद् भवन्ति भूतानीत्य् आदि श्रुतेर् अदृष्ट-योगाज् जीवस् तत्-कर्तेति त्व् इतरे । तथेश्वरस्य तत्-कर्तृत्वेन पूर्णतादि-विरोधापत्तेर् जीवस्यैव तद् इति वदन्ति । द्विविध-वाक्योपलम्भाद् अनिर्णयो वा स्याद् इत्य् एवं प्राप्ते—
इतर-व्यपदेशाद् धिताकरणादि-दोष-प्रसक्तिः ॥
इतरेषां केषांचित् यो जीव-कर्तृत्व-व्यपदेश इतरस्य वा जीवस्य यो जगत्-कर्तृत्व-व्यपदेशः परैः कैश्चित् स्वीकृतस् तस्मात् इतर-व्यपदेशिनां विदुषां तत्-कर्तरि जीवे हिताकरणादीनां दोषाणां प्रसक्तिः स्यात् । हिताकरणम् अहित-करणं श्रमादिकं च दूषणं प्राप्नुयात् । न हि कश्चित् स्वाधीनो धीमान् स्वस्य बन्धनागारं निर्मिमाणः कौशेय-कीटवत् तत्र प्रविशेत् । न वा स्वयं स्वच्छः सन्नत्यनच्छं वपुर् अपेयात् । न च केनचित् जीवेन साध्यम् इदं प्रधान-महद्-अहं-वियत्-पवनादि-कार्यम् । तच्-चिन्तयापि श्रमानुभवात् । तस्मात् दुष्टो जीव-कर्तृत्व-वादः ईश्वरस्य तु तत्-कर्तुः पूर्णतादि-विरोधः परिहरिष्यते ॥21॥
prakṛtiś ca pratijñety asminn adhikaraṇe jagad upādānatvaṁ jagan nimittatvaṁ brahmaṇo nirūpitam | tatrādyam upakṣiptān doṣān parihṛtya dṛḍhīkṛtaṁ dṛśyate tv ity ādibhiḥ | athāntimaṁ vākyāntarāt pratītam api jīva-kartṛtva-pakṣaṁ sandūṣya dṛḍhīkriyate | tathā hi kartāram īśam ity ādi śruter īśvaro jagat-kartrety eke | jīvād bhavanti bhūtānīty ādi śruter adṛṣṭa-yogāj jīvas tat-karteti tv itare | tatheśvarasya tat-kartṛtvena pūrṇatādi-virodhāpatter jīvasyaiva tad iti vadanti | dvividha-vākyopalambhād anirṇayo vā syād ity evaṁ prāpte—
itara-vyapadeśād dhitākaraṇādi-doṣa-prasaktiḥ ||
itareṣāṁ keṣāṁcit yo jīva-kartṛtva-vyapadeśa itarasya vā jīvasya yo jagat-kartṛtva-vyapadeśaḥ paraiḥ kaiścit svīkṛtas tasmāt itara-vyapadeśināṁ viduṣāṁ tat-kartari jīve hitākaraṇādīnāṁ doṣāṇāṁ prasaktiḥ syāt | hitākaraṇam ahita-karaṇaṁ śramādikaṁ ca dūṣaṇaṁ prāpnuyāt | na hi kaścit svādhīno dhīmān svasya bandhanāgāraṁ nirmimāṇaḥ kauśeya-kīṭavat tatra praviśet | na vā svayaṁ svacchaḥ sannatyanacchaṁ vapur apeyāt | na ca kenacit jīvena sādhyam idaṁ pradhāna-mahad-ahaṁ-viyat-pavanādi-kāryam | tac-cintayāpi śramānubhavāt | tasmāt duṣṭo jīva-kartṛtva-vādaḥ īśvarasya tu tat-kartuḥ pūrṇatādi-virodhaḥ parihariṣyate ||21||
f88624dc984e · опубликовано 27 июл. 2026 г., 04:31:31 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
В адхикаране «и пракрити…» [1.4.23] выписаны вещественность и действенность Брахмана; первая укреплена с устранением подброшенных изъянов [сутрами] «видано же…»; теперь укрепляется последняя — порицанием стороны «творец — джива», хоть она и мнится из иных речений. А именно: по шрути «Творца, Владыку…» — «творец мира — Ишвара», [говорят] одни; по шрути «от дживы происходят существа…» — «по связи с адриштой [невидимой кармой] творец — джива», — другие; притом, [мол,] у Ишвары при творчестве настало бы противоречие полноте — «[потому] оно — дживы»; или же, по двоякости речений, — нерешённость. При полученном —
«При указании на другого — грозят изъяны: неделание блага и прочие».
От указания на другого — дживу — как творца у [таких] знатоков грозили бы изъяны: благо себе не сделал, худо — сделал, [да ещё и] труд. Никакой самовластный разумник, строя себе узилище, не вошёл бы в него, как шелковичный червь [в кокон]; и, сам прозрачный, не влез бы в совсем мутное тело. Да и не под силу никакому дживе это дело — прадхана, махат, ахам[кара], пространство, ветер: от одной мысли о нём — усталость. Потому порочно учение о дживе-творце; а противоречие полноте у Ишвары-творца будет устранено [ниже].