सप्त गतेर् विशेषितत्वाच् च
sapta gater viśeṣitatvāc ca
[Пурвапакша:] чувств — СЕМЬ: [лишь семь] идут [с дживой], и [они] выделены [в йоге].
एवम् इन्द्रिय-विषयकं श्रुति-विरोधम् निरस्य तत्-सङ्ख्या-विषयकं तं निरस्ययति ।
सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्
सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः ।
सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा
गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ [मु.उ. 2.1.8] इति मुण्डके ।
दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः [बृ.आ.उ. 3.9.4] इति च बृहद्-आरण्यके श्रूयते । तत्र सप्तैव प्राणा उतैकादशेति संशये पूर्वपक्षम् आह—
सप्त गतेर् विशेषितत्वाच् च ॥
प्राणाः सप्तैव । कुतः ? गतेः । समानम् एव जीवेन सह सञ्चार-रूपाया गतेः श्रवणात् ।
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश् च न विचेष्टते ताम् आहुः परमां गतिम् ॥ [क.उ. 2.3.10]
इति काठके योग-दशायां ज्ञानानीति विशेषितत्वाच् च । श्रोत्रादि-पञ्चक-बुद्धि-मनांसि सप्तैव जीवस्येन्द्रियाणि भवन्ति । यानि तु वाक्-पाण्य्-आदीनि श्रूयन्ते, तेषां जीवेन सह गत्य्-अश्रवणाद् ईषद्-उपकार-मात्रेणेन्द्रियत्व-भणितिर् गौणीति ॥5॥
evam indriya-viṣayakaṁ śruti-virodham nirasya tat-saṅkhyā-viṣayakaṁ taṁ nirasyayati |
sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt
saptārciṣaḥ samidhaḥ sapta homāḥ |
sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā
guhāśayā nihitāḥ sapta sapta || [mu.u. 2.1.8] iti muṇḍake |
daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaḥ [bṛ.ā.u. 3.9.4] iti ca bṛhad-āraṇyake śrūyate | tatra saptaiva prāṇā utaikādaśeti saṁśaye pūrvapakṣam āha—
sapta gater viśeṣitatvāc ca ||
prāṇāḥ saptaiva | kutaḥ ? gateḥ | samānam eva jīvena saha sañcāra-rūpāyā gateḥ śravaṇāt |
yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha |
buddhiś ca na viceṣṭate tām āhuḥ paramāṁ gatim || [ka.u. 2.3.10]
iti kāṭhake yoga-daśāyāṁ jñānānīti viśeṣitatvāc ca | śrotrādi-pañcaka-buddhi-manāṁsi saptaiva jīvasyendriyāṇi bhavanti | yāni tu vāk-pāṇy-ādīni śrūyante, teṣāṁ jīvena saha gaty-aśravaṇād īṣad-upakāra-mātreṇendriyatva-bhaṇitir gauṇīti ||5||
46a50d242a06 · опубликовано 27 июл. 2026 г., 04:55:20 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Сняв разноречие о рождении индрий, снимает его о ЧИСЛЕ. Мундака: «семь пран происходят от Него… в тайнике возлежащие»; Брихадараньяка: «десять пран в человеке, атман — одиннадцатый». Семь или одиннадцать? Довод противника:
«Семь: по ходу и по выделенности».
Пран именно семь: слышен ход-путешествие с дживой [лишь семи]; и в йога-стоянии семёрка выделена — «когда останавливаются пять ЗНАНИЙ с умом, и разум не шевелится, — то зовут высшим путём» [Катха]. Пятёрка слуха, разум и ум — вот семь индрий дживы; а речь, руки и прочие, чей ход с дживой не слышен, зовутся «индриями» переносно — по малой услужливости.