हस्तादयस् तु स्थिते ऽतो नैवम्
hastādayas tu sthite 'to naivam
Руки же и прочие [— тоже индрии]: при стоянии [дживы в теле они служат его вкушению]; потому — не так.
एवं प्राप्ते सिद्धान्तयति—
हस्तादयस् तु स्थितेऽतो नैवम्
तु-शब्दश् चोद्य-निरासार्थः । हस्तादयः सप्तातिरिक्ताः प्राणा मन्तव्याः । कुतः ? जीवे देह-स्थिते तेषाम् अपि तद्-भोग-साधनत्वात् कार्य-भेदाच् च । तथा च बृहद्-आरण्यके पठ्यते—हस्तौ वै ग्रहः स कर्मणातिग्रहेण गृहीतो हस्ताभ्यां हि कर्म करोति [बृ.आ.उ. 3.2.8] इत्य् आदि । अतः सप्तातिरेकाद् एव हेतोर् नैवं मन्तव्यं सप्तैवेति किन्तु पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि एकम् अन्तर् इन्द्रियम् इत्य् एकादशैवेन्द्रियाणि ग्राह्याणि । आत्मैकादशेत्य् अत्रात्मान्तर्-इन्द्रियं प्रकरणात् । इदम् अत्र बोध्यम् । शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्ध-विषयाः पञ्च-ज्ञान-भेदास् तद्-अर्थानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्र-त्वक्-चक्षू-रसन-घ्राणाख्यानि । वचनादान-विहरणोत्सर्गानन्दाः पञ्च कर्म-भेदाः, तद्-अर्थानि च पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वाक्-पाणि-पाद-पायूपस्थाख्यानि । सर्वार्थ-विषयं त्रि-काल-वर्त्य्-अन्तः-करणम् एकम् अनेक-वृत्तिकम् । तद् एव सङ्कल्पाद्यवसायाभिमान-चिन्ता-रूप-कार्य-भेदात् क्वचिद् भेदेन व्यपदिश्यते मनो बुद्धिर् अहङ्कारश् चित्तं चेति । तथा चैकादशैवेन्द्रियाणीति ॥6॥
evaṁ prāpte siddhāntayati—
hastādayas tu sthite'to naivam
tu-śabdaś codya-nirāsārthaḥ | hastādayaḥ saptātiriktāḥ prāṇā mantavyāḥ | kutaḥ ? jīve deha-sthite teṣām api tad-bhoga-sādhanatvāt kārya-bhedāc ca | tathā ca bṛhad-āraṇyake paṭhyate—hastau vai grahaḥ sa karmaṇātigraheṇa gṛhīto hastābhyāṁ hi karma karoti [bṛ.ā.u. 3.2.8] ity ādi | ataḥ saptātirekād eva hetor naivaṁ mantavyaṁ saptaiveti kintu pañca jñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi ekam antar indriyam ity ekādaśaivendriyāṇi grāhyāṇi | ātmaikādaśety atrātmāntar-indriyaṁ prakaraṇāt | idam atra bodhyam | śabda-sparśa-rūpa-rasa-gandha-viṣayāḥ pañca-jñāna-bhedās tad-arthāni pañca jñānendriyāṇi śrotra-tvak-cakṣū-rasana-ghrāṇākhyāni | vacanādāna-viharaṇotsargānandāḥ pañca karma-bhedāḥ, tad-arthāni ca pañca karmendriyāṇi vāk-pāṇi-pāda-pāyūpasthākhyāni | sarvārtha-viṣayaṁ tri-kāla-varty-antaḥ-karaṇam ekam aneka-vṛttikam | tad eva saṅkalpādyavasāyābhimāna-cintā-rūpa-kārya-bhedāt kvacid bhedena vyapadiśyate mano buddhir ahaṅkāraś cittaṁ ceti | tathā caikādaśaivendriyāṇīti ||6||
232212482ff2 · опубликовано 27 июл. 2026 г., 04:55:20 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
При полученном — решает:
«Руки же и прочие — при стоянии [дживы в теле]; потому — не так».
Руки и прочие мысли пранами сверх семи: при дживе, стоящем в теле, и они — орудия его вкушения, и дела́ их особы («руки — хвататель… руками ведь дело делает»). Потому не «только семь», но: пять индрий знания, пять индрий дела, одна внутренняя — бери ОДИННАДЦАТЬ («атман — одиннадцатый» — по разделу, [это] внутренняя индрия). Разумей: пять предметов — звук, касание, цвет, вкус, запах — пять индрий знания (слух, кожа, глаз, язык, нос); пять дел — речение, взятие, хождение, испражнение, услада — пять индрий дела (речь, руки, ноги, анус, детородное); и одно внутреннее орудие со всяким предметом, ходящее в трёх временах, многодельное — по делам (намерение, решение, самость, раздумье) где-то именуемое раздельно: ум, разум, аханкара, читта. Итак — одиннадцать.