न वायु-क्रिये पृथग्-उपदेशात्
na vāyu-kriye pṛthag-upadeśāt
[Прана —] не ветер и не [его] движение: [она] преподана ОТДЕЛЬНО [от ветра].
अथ तस्य स्वरूपं परीक्ष्यते । स किं वायुर् एव केवलः किं वा तत् स्पन्द-रूपा क्रियाथवा देशान्तर-गतो वायुर् इति विचिकित्सा । किं प्राप्तम् ? बाह्यो वायुर् एवेति । योऽयं प्राणः स वायुः [बृ.आ.उ. 3.1.5] इति बृहद्-आरण्यक-श्रुतेः । वायु-क्रिया वा प्राणः उच्छ्वास-निश्वास-रूपायां तत्-क्रियायां तच्-छब्दस्य प्रसिद्धेः । वायु-मात्रे तस्या प्रसिद्धेश् चेति प्राप्ते—
न वायु-क्रिये पृथग्-उपदेशात् ॥
श्रेष्ठः प्राणो न वायुर् न च तत्-स्पन्दः । कुतः ? पृथग् इति । एतस्माज् जायते प्राणः [मु.उ. 2.1.3] इत्य् आदौ वायोः सकाशात् प्राणस्य पृथग्-उक्तेः । यदि वायुर् एव प्राणस् तर्हि तस्मात्, तस्य सा न स्यात् । यदि वा वायु-स्पन्दः प्राणस् तदापि वायोः सकाशात् तत्-क्रिया-रूपस्य प्राणस्य न सा सम्भवेत् । न ह्य् अग्न्य्-आदेः क्रिया तेन साकं पृथग्-उक्ता दृश्यते । योऽयं प्राणः स वायुः [बृ.आ.उ. 3.1.5] इति तु वायुर् एव किञ्चित् विशेषम् आपन्नः प्राणो, न तु ज्योतिर्-आदिवत् तत्त्वान्तरम् इति ज्ञापनार्थम् । यत् तु सामान्य-करण-वृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च [साङ्ख्य-कारिका 29] इति साङ्ख्यैः सर्वेन्द्रिय-व्यापारः प्राण इत्य् उक्तं तन् न एक-रूप-प्राणस्य विजातीय-नानेन्द्रिय-व्यापारत्वायोगात् ॥9॥
atha tasya svarūpaṁ parīkṣyate | sa kiṁ vāyur eva kevalaḥ kiṁ vā tat spanda-rūpā kriyāthavā deśāntara-gato vāyur iti vicikitsā | kiṁ prāptam ? bāhyo vāyur eveti | yo'yaṁ prāṇaḥ sa vāyuḥ [bṛ.ā.u. 3.1.5] iti bṛhad-āraṇyaka-śruteḥ | vāyu-kriyā vā prāṇaḥ ucchvāsa-niśvāsa-rūpāyāṁ tat-kriyāyāṁ tac-chabdasya prasiddheḥ | vāyu-mātre tasyā prasiddheś ceti prāpte—
na vāyu-kriye pṛthag-upadeśāt ||
śreṣṭhaḥ prāṇo na vāyur na ca tat-spandaḥ | kutaḥ ? pṛthag iti | etasmāj jāyate prāṇaḥ [mu.u. 2.1.3] ity ādau vāyoḥ sakāśāt prāṇasya pṛthag-ukteḥ | yadi vāyur eva prāṇas tarhi tasmāt, tasya sā na syāt | yadi vā vāyu-spandaḥ prāṇas tadāpi vāyoḥ sakāśāt tat-kriyā-rūpasya prāṇasya na sā sambhavet | na hy agny-ādeḥ kriyā tena sākaṁ pṛthag-uktā dṛśyate | yo'yaṁ prāṇaḥ sa vāyuḥ [bṛ.ā.u. 3.1.5] iti tu vāyur eva kiñcit viśeṣam āpannaḥ prāṇo, na tu jyotir-ādivat tattvāntaram iti jñāpanārtham | yat tu sāmānya-karaṇa-vṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca [sāṅkhya-kārikā 29] iti sāṅkhyaiḥ sarvendriya-vyāpāraḥ prāṇa ity uktaṁ tan na eka-rūpa-prāṇasya vijātīya-nānendriya-vyāpāratvāyogāt ||9||
0e0b3ac2a38d · опубликовано 27 июл. 2026 г., 04:55:20 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Теперь испытуется её сущность: просто ли она ветер («что прана — то ветер»), движение ли его (вдох-выдох), или ветер, зашедший внутрь? При полученном —
«Не ветер и не движение: по раздельному наставлению».
Лучшая прана — не ветер и не колебание его: в «из Него рождается прана…» она сказана ОТДЕЛЬНО от ветра; будь ветром — не стояла бы рядом с ним в списке; будь его движением — движение от движимого не отчисляют (движение огня рядом с огнём не перечисляют). «Что прана — то ветер» же — ради знания: прана — ветер, ПРИНЯВШИЙ НЕКУЮ ОСОБОСТЬ, не иная таттва, как огонь. А санкхьянское «прана — совместное дело всех индрий» — нет: единообразной пране не быть делом разнородных многих.