कृत्स्न-भावात् तु गृहिणोपसंहारः
kṛtsna-bhāvāt tu gṛhiṇopasaṁhāraḥ
Домохозяином же [Чхандогья] ЗАМЫКАЕТ — по ПОЛНОТЕ [его дхарм], не по исключительности.
स्व-निष्ठादिषु त्रिषु विद्याभाक्त्वं निर्णीतम् । तस्य स्थैर्यायारम्भः । छान्दोग्यान्ते श्रूयते—
आचार्य-कुलाद् वेदम् अधीत्य यथा-विधानं गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायम् अधीयानो धर्मिकान् विदधद् आत्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्य अहिंसन् सर्वाणि भूतान्य् अन्यत्र तीर्थेभ्यः । स खल्व् एवं वर्तयन् यावद् आयुषं ब्रह्म-लोकम् अभिसम्पद्यते न च पुनर् आवर्तते [छा.उ. 8.15.1] इति ।
अत्र गार्हस्थ्येनोपसंहारात् तद् इतरेषु विद्या न भवतीति प्रतीयते । क्वचित् क्वचित् त्यागोक्तिस् तु स्तुति-परतया नेया । ईदृशं ब्रह्म यद्-अर्थं सर्वं त्याज्यम् इति । गृहस्थस्यैव यथोक्तानुष्ठातुर् ब्रह्म-सम्पत्तिर् इत्य् उपसंहारस्य तात्पर्य-ग्राहकत्वाद् इत्य् एवं प्राप्ते प्रतिविधत्ते—
कृत्स्न-भावात् तु गृहिणोपसंहारः ॥
शङ्काच्छेदाय तु-शब्दः । गृहस्थेनोपसंहारः तस्यैव यथोक्त-कर्तुर् मुक्तिर् इत्य् अभिप्रैतीति नार्थः, किं तु कृत्स्न-भावाद् एव तेन सः । गृहस्थं प्रति बहुलायासा बहवः स्वाश्रम-धर्माः कार्यत्वेनोपदिष्टाः । आश्रमान्तर-धर्माश् च यथायथम् अहिंसेन्द्रिय-संयमादयः । ततश् च कृत्स्नानां धर्माणां तत्र सत्त्वात् तेनासौ न विरुध्यत इति । तथा च स्मृतिः—
भिक्षा-भुजश् च ये केचित् परिव्राड् ब्रह्मचारिणः ।
तेऽप्य् अत्रैव प्रतिष्ठन्ते गार्हस्थ्यं तेन वै परः ॥ इत्य् आद्या ॥48॥
sva-niṣṭhādiṣu triṣu vidyābhāktvaṁ nirṇītam | tasya sthairyāyārambhaḥ | chāndogyānte śrūyate—
ācārya-kulād vedam adhītya yathā-vidhānaṁ guroḥ karmātiśeṣeṇābhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe svādhyāyam adhīyāno dharmikān vidadhad ātmani sarvendriyāṇi sampratiṣṭhāpya ahiṁsan sarvāṇi bhūtāny anyatra tīrthebhyaḥ | sa khalv evaṁ vartayan yāvad āyuṣaṁ brahma-lokam abhisampadyate na ca punar āvartate [chā.u. 8.15.1] iti |
atra gārhasthyenopasaṁhārāt tad itareṣu vidyā na bhavatīti pratīyate | kvacit kvacit tyāgoktis tu stuti-paratayā neyā | īdṛśaṁ brahma yad-arthaṁ sarvaṁ tyājyam iti | gṛhasthasyaiva yathoktānuṣṭhātur brahma-sampattir ity upasaṁhārasya tātparya-grāhakatvād ity evaṁ prāpte pratividhatte—
kṛtsna-bhāvāt tu gṛhiṇopasaṁhāraḥ ||
śaṅkācchedāya tu-śabdaḥ | gṛhasthenopasaṁhāraḥ tasyaiva yathokta-kartur muktir ity abhipraitīti nārthaḥ, kiṁ tu kṛtsna-bhāvād eva tena saḥ | gṛhasthaṁ prati bahulāyāsā bahavaḥ svāśrama-dharmāḥ kāryatvenopadiṣṭāḥ | āśramāntara-dharmāś ca yathāyatham ahiṁsendriya-saṁyamādayaḥ | tataś ca kṛtsnānāṁ dharmāṇāṁ tatra sattvāt tenāsau na virudhyata iti | tathā ca smṛtiḥ—
bhikṣā-bhujaś ca ye kecit parivrāḍ brahmacāriṇaḥ |
te'py atraiva pratiṣṭhante gārhasthyaṁ tena vai paraḥ || ity ādyā ||48||
3ddb876f62b5 · опубликовано 27 июл. 2026 г., 05:30:26 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
В конце Чхандогьи: «изучив Веду… в семье, в чистом месте, не вредя существам, так живя весь век — входит в брахма-локу и не возвращается». Замкнуто домохозяйством — [значит,] прочим видье не быть? Возражает:
«По полноте же — домохозяином замыкание».
Не «мукти лишь ему»: но по ПОЛНОТЕ — в нём МНОГИЕ многотрудные свои дхармы И дхармы иных ашрамов по мере (ахимса, обуздание): все дхармы в нём — потому им и замкнуто. И смрити: «нищеядцы, странники, брахмачари — утверждены на нём: домохозяйство — опора».