एवं मुक्ति-फलानियमस् तद्-अवस्थावधृतेस् तद्-अवस्थावधृतेः
evaṁ mukti-phalāniyamas tad-avasthāvadhṛtes tad-avasthāvadhṛteḥ
Так и с плодом-мокшей НЕТ [календарного] правила: [она —] по истощении прарабдхи; таково удостоверение того состояния — таково удостоверение. [Конец адхьяи 3.]
अथ विद्या-सम्पत्तौ मोक्षस्यावश्यकत्वं दर्शयति—तम् एव विद्वान् अमृत इह भवति [बृ.आ.उ. 4.4.17], तम् एव विदित्वातिमृत्युम् एति [श्वे.उ. 3.8] इति श्रूयते । अत्र यच् छरीरे विद्योदिता तस्यैव पाते मोक्षः स्यात् तद् अन्यस्य वेति संशये, हेतौ सति कार्यस्यावश्यकत्वात् तस्यैव पाते सतीति प्राप्ते—
एवं मुक्ति-फलानियमस्
तद्-अवस्थावधृतेस् तद्-अवस्थावधृतेः ॥
यथा विद्या-साधन-सम्पन्नस्य मुमुक्षोः विद्या-लक्षणे फले अस्मिन्न् एव जन्मनीति न नियमः, किन्तु प्रतिबन्ध-परिक्षयोत्तरम् एव सेति तथा विद्या-सम्पन्नस्य तस्य मोक्ष-लक्षणेऽपि फले तस्यैव पाते सतीति नियमः किन्तु प्रारब्ध-परिक्षयोत्तरम् एव स इति । तथा च प्रारब्धाभावे तस्यैव पाते, सति तु प्रारब्धे तद् अन्यस्येति न पाक्षिको मोक्षः । कुतः ? तद् इति । आचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावद् एव चिरं यावन् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये [छा.उ. 6.14.2] इति छान्दोग्ये प्रारब्ध-क्षयोत्तरं विद्यावतो मोक्षावस्था-विनिश्चयाद् इत्य् अर्थः । स्मृतिश् चैवम् आह—
विद्वान् अमृतम् आप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।
अवसन्नं यद् आरब्धं कर्म तत्रैव गच्छति ।
न चेत् बहूनि जन्मानि प्राप्यैवान्ते न संशयः ॥ इति ।
यद्यपि विद्यया सर्व-कर्म-परिक्षयः स्यात् तथापीश्वरेच्छया प्रारब्धांशस् तिष्ठेद् इत्य् उक्तम् । वक्ष्यते च—पदाभ्यासोऽध्याय-पूर्तये ॥52॥
जनयित्वा वैराग्यं, गुणैर् निबध्नाति मोदयन् भक्तान् ।
यस् तैर् विद्धोऽपि गुणैर्, अनुरज्यति सोऽस्तु मे हरिः प्रेयान् ॥
॥ इति गोविन्द-भाष्ये तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
atha vidyā-sampattau mokṣasyāvaśyakatvaṁ darśayati—tam eva vidvān amṛta iha bhavati [bṛ.ā.u. 4.4.17], tam eva viditvātimṛtyum eti [śve.u. 3.8] iti śrūyate | atra yac charīre vidyoditā tasyaiva pāte mokṣaḥ syāt tad anyasya veti saṁśaye, hetau sati kāryasyāvaśyakatvāt tasyaiva pāte satīti prāpte—
evaṁ mukti-phalāniyamas
tad-avasthāvadhṛtes tad-avasthāvadhṛteḥ ||
yathā vidyā-sādhana-sampannasya mumukṣoḥ vidyā-lakṣaṇe phale asminn eva janmanīti na niyamaḥ, kintu pratibandha-parikṣayottaram eva seti tathā vidyā-sampannasya tasya mokṣa-lakṣaṇe'pi phale tasyaiva pāte satīti niyamaḥ kintu prārabdha-parikṣayottaram eva sa iti | tathā ca prārabdhābhāve tasyaiva pāte, sati tu prārabdhe tad anyasyeti na pākṣiko mokṣaḥ | kutaḥ ? tad iti | ācāryavān puruṣo veda tasya tāvad eva ciraṁ yāvan na vimokṣye atha sampatsye [chā.u. 6.14.2] iti chāndogye prārabdha-kṣayottaraṁ vidyāvato mokṣāvasthā-viniścayād ity arthaḥ | smṛtiś caivam āha—
vidvān amṛtam āpnoti nātra kāryā vicāraṇā |
avasannaṁ yad ārabdhaṁ karma tatraiva gacchati |
na cet bahūni janmāni prāpyaivānte na saṁśayaḥ || iti |
yadyapi vidyayā sarva-karma-parikṣayaḥ syāt tathāpīśvarecchayā prārabdhāṁśas tiṣṭhed ity uktam | vakṣyate ca—padābhyāso'dhyāya-pūrtaye ||52||
janayitvā vairāgyaṁ, guṇair nibadhnāti modayan bhaktān |
yas tair viddho'pi guṇair, anurajyati so'stu me hariḥ preyān ||
|| iti govinda-bhāṣye tṛtīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ ||
6855660633a1 · опубликовано 27 июл. 2026 г., 05:30:26 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Наконец — непреложность мокши: «знающий БЕССМЕРТЕН УЖЕ ЗДЕСЬ». По падении ли именно этого тела [где взошла видья]?
«Так [же] — безправилие плода-мукти: по удостоверению того состояния — по удостоверению того состояния».
Как на видью нет правила «в этом рождении» (но — по истощении помехи), так на мокшу нет правила «по падении этого тела» (но — ПО ИСТОЩЕНИИ ПРАРАБДХИ): нет прарабдхи — по этом; есть — по ином; сама же мокша НЕ УСЛОВНА: «ему — лишь ДОКОЛЕ НЕ ОСВОБОЖУСЬ; затем — СОЛЬЮСЬ»; «знающий обрящет бессмертие — не сомневайся… хоть через многие рождения, в конце — без сомненья». (Повтор слов [сутры] — к полноте адхьяи.)
[Стих-замок:] «Родив вайрагью, КАЧЕСТВАМИ ВЯЖЕТ, радуя, бхактов; кто, ими пронзён, влюбляется, — тот Хари да будет мне ДРАЖАЙШИМ». Таков в Говинда-бхашье четвёртый пада третьей адхьяи — [и вся третья адхьяя].