तद्-अन्तर-प्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्न-निरूपणाभ्याम्
tad-antara-pratipattau raṁhati sampariṣvaktaḥ praśna-nirūpaṇābhyām
К обретению следующего [тела джива] спешит ОБВИТЫЙ [тонкими стихиями]: по вопросу [Правахана] и разъяснению.
इति श्रीमद्-ब्रह्म-सूत्र-भाष्ये द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः
तृतीयोऽध्यायः, प्रथमः पादः
न विना साधनैर् देवो ज्ञान-वैराग्य-भक्तिभिः ।
ददाति स्व-पदं श्रीमान् अतस् तानि बुधः श्रयेत् ॥
पूर्वाध्याय-द्वयेन विश्वैक-हेतुं निर्दोष-गुण-रत्नाकरं सच्-चिद्-आनन्दात्मकं पुरुषोत्तमं मुमुक्षु-ध्येयतया सर्वो वेदान्तः प्रतिपादयतीत्य् एतत् सर्वाविरुद्धम् इत्य् उक्तेर् ब्रह्म-स्वरूपं निरूपितम् । अथास्मिन् तृतीयेऽध्याये तत्-प्रापकाणि साधनानि निरूप्यन्ते । तेषु मुख्यं तावत् प्राप्येतर-वैतृष्ण्यं प्राप्य-तृष्णा चेति तत्-सिद्धये पूर्व-पाद-द्वयम् आरभ्यते । तत्र प्रथमे पादे पञ्चाग्नि-विद्याम् आश्रित्य नानावस्थस्य जीवस्य लोक-गत्या गति-रूपा दोषाः प्रकाश्यन्ते लोक-विरागाय । द्वितीये तु प्राप्यानुराग-हेतवः तन्-महिमादयो गुणा वक्ष्यन्ते । छान्दोग्ये श्वेतकेतुर् हारुणेयः पाञ्चालानां समितिम् इयाय [छा.उ. 5.3.1] इत्य् आदिना पञ्चाग्नि-विद्या पठिता । तत्र जीवः पर-लोकं गच्छति तस्मात् पुनर् इमं लोकम् आगच्छतीति प्रतीयते । इह संशयः । पर-लोकं गच्छन् जीवः सूक्ष्म-भूतैर् वियुक्तः परिष्वक्तो वा गच्छतीति । तत्रापि तेषां सौलभ्याद् वियुक्तो गच्छतीति प्राप्ते—
तद्-अनन्तर-प्रतिपत्तौ रंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्न-निरूपणाभ्याम् ॥
तच्-छब्देन देहः परामृष्टः । पूर्वं तस्य मूर्ति-शब्दितस्य प्रक्रमात् । देहाद् देहान्तर-प्राप्तौ भूत-सूक्ष्मैः सम्परिष्वक्तो जीवो रंहति गच्छति । कुतः ? वेत्थ यथेत्य् आदि-रूपात् प्रश्नात् । असौ वावेत्य् आदि-रूपात् तद्-उत्तराच् च । तत्रेयम् आख्यायिका । प्रवाहणो नाम क्षत्रियः पञ्चालाधिपतिर् निजान्तिका-गतं श्वेतकेतुं विप्र-कुमारं पञ्चार्थान् पप्रच्छ । कर्मिणां गन्तव्य-देशम्, पुनर्-आवृत्ति-प्रकारम्, अमुष्य लोकस्याप्राप्तारं देवयान-पितृयानयोर् भेदकं रूपं च वेत्थेति वेत्थ यथा पञ्चम्य्-आहुता वापः पुरुष-वचसो भवन्ति [छा.उ. 5.3.3] इति च । स च कुमारः प्रश्नापरिज्ञानाद् विमनाः पितरं गौतमम् उपेत्य परिदेवयामास । पिताप्य् अविदित-प्रष्टव्यस् तद्-बुभुत्सया प्रवाहणम् आगत्य कृतार्हणं वित्त-दित्सुं च तं प्रति तान् एव पञ्च प्रश्नान् विभिक्षे । स च तम् अन्तिमं प्रश्नं प्रति ब्रुवन्न् आह असौ वाव लोको गौतमाग्निः [छा.उ. 5.4.1] इत्य् आदि । तत्र हि द्यु-पर्जन्य-पृथिवी-पुरुषयोषाः पञ्चाग्नितया निरूपिताः । तेषु पञ्चस्व् अग्निषु श्रद्धा-सोम-वृष्ट्य्-अन्न-रेतो-रूपाः क्रमात् पञ्चाहुतयः पठिताः । होतारः सर्वत्र देवाः । होमस् तु भूत-सूक्ष्म-परिवेष्टितस्य जीवस्य स्वर्-भोगादि-लाभाय देवैः कृतो द्यु-लोकादिषु प्रक्षेपः । मृतस्य जीवस्य इन्द्रियाणि खलु देवाः कथ्यन्ते । ते हि द्यु-लोकाग्नौ हुतो वर्षं भवति । तच् च वर्षं भवतीत्य् उक्त्वाह -- इति तु पञ्चम्याम् आहुता वापः पुरुष-वचसो भवन्ति [छा.उ. 5.9.1] इति । इत्य् उक्त-क्रमेण रेतो-रूपायां पञ्चम्याम् आहुतौ हुतायाम् आपः पुरुष-वचसः पुरुष-शब्द-वाच्या देह-रूपा भवन्तीत्य् अर्थः । इह याभिर् अद्भिर् युक्तो दिवं गतस् तासाम् एवोक्त-रीत्या स्त्रियम् आपन्नानां पुरुष-रूपतेति प्रतीतेः सूक्ष्म-भूत-परिष्वक्तो रंहतीति सिद्धम् ॥3.1.1॥
iti śrīmad-brahma-sūtra-bhāṣye dvitīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ
tṛtīyo'dhyāyaḥ, prathamaḥ pādaḥ
na vinā sādhanair devo jñāna-vairāgya-bhaktibhiḥ |
dadāti sva-padaṁ śrīmān atas tāni budhaḥ śrayet ||
pūrvādhyāya-dvayena viśvaika-hetuṁ nirdoṣa-guṇa-ratnākaraṁ sac-cid-ānandātmakaṁ puruṣottamaṁ mumukṣu-dhyeyatayā sarvo vedāntaḥ pratipādayatīty etat sarvāviruddham ity ukter brahma-svarūpaṁ nirūpitam | athāsmin tṛtīye'dhyāye tat-prāpakāṇi sādhanāni nirūpyante | teṣu mukhyaṁ tāvat prāpyetara-vaitṛṣṇyaṁ prāpya-tṛṣṇā ceti tat-siddhaye pūrva-pāda-dvayam ārabhyate | tatra prathame pāde pañcāgni-vidyām āśritya nānāvasthasya jīvasya loka-gatyā gati-rūpā doṣāḥ prakāśyante loka-virāgāya | dvitīye tu prāpyānurāga-hetavaḥ tan-mahimādayo guṇā vakṣyante | chāndogye śvetaketur hāruṇeyaḥ pāñcālānāṁ samitim iyāya [chā.u. 5.3.1] ity ādinā pañcāgni-vidyā paṭhitā | tatra jīvaḥ para-lokaṁ gacchati tasmāt punar imaṁ lokam āgacchatīti pratīyate | iha saṁśayaḥ | para-lokaṁ gacchan jīvaḥ sūkṣma-bhūtair viyuktaḥ pariṣvakto vā gacchatīti | tatrāpi teṣāṁ saulabhyād viyukto gacchatīti prāpte—
tad-anantara-pratipattau raṁhati sampariṣvaktaḥ praśna-nirūpaṇābhyām ||
tac-chabdena dehaḥ parāmṛṣṭaḥ | pūrvaṁ tasya mūrti-śabditasya prakramāt | dehād dehāntara-prāptau bhūta-sūkṣmaiḥ sampariṣvakto jīvo raṁhati gacchati | kutaḥ ? vettha yathety ādi-rūpāt praśnāt | asau vāvety ādi-rūpāt tad-uttarāc ca | tatreyam ākhyāyikā | pravāhaṇo nāma kṣatriyaḥ pañcālādhipatir nijāntikā-gataṁ śvetaketuṁ vipra-kumāraṁ pañcārthān papraccha | karmiṇāṁ gantavya-deśam, punar-āvṛtti-prakāram, amuṣya lokasyāprāptāraṁ devayāna-pitṛyānayor bhedakaṁ rūpaṁ ca vettheti vettha yathā pañcamy-āhutā vāpaḥ puruṣa-vacaso bhavanti [chā.u. 5.3.3] iti ca | sa ca kumāraḥ praśnāparijñānād vimanāḥ pitaraṁ gautamam upetya paridevayāmāsa | pitāpy avidita-praṣṭavyas tad-bubhutsayā pravāhaṇam āgatya kṛtārhaṇaṁ vitta-ditsuṁ ca taṁ prati tān eva pañca praśnān vibhikṣe | sa ca tam antimaṁ praśnaṁ prati bruvann āha asau vāva loko gautamāgniḥ [chā.u. 5.4.1] ity ādi | tatra hi dyu-parjanya-pṛthivī-puruṣayoṣāḥ pañcāgnitayā nirūpitāḥ | teṣu pañcasv agniṣu śraddhā-soma-vṛṣṭy-anna-reto-rūpāḥ kramāt pañcāhutayaḥ paṭhitāḥ | hotāraḥ sarvatra devāḥ | homas tu bhūta-sūkṣma-pariveṣṭitasya jīvasya svar-bhogādi-lābhāya devaiḥ kṛto dyu-lokādiṣu prakṣepaḥ | mṛtasya jīvasya indriyāṇi khalu devāḥ kathyante | te hi dyu-lokāgnau huto varṣaṁ bhavati | tac ca varṣaṁ bhavatīty uktvāha -- iti tu pañcamyām āhutā vāpaḥ puruṣa-vacaso bhavanti [chā.u. 5.9.1] iti | ity ukta-krameṇa reto-rūpāyāṁ pañcamyām āhutau hutāyām āpaḥ puruṣa-vacasaḥ puruṣa-śabda-vācyā deha-rūpā bhavantīty arthaḥ | iha yābhir adbhir yukto divaṁ gatas tāsām evokta-rītyā striyam āpannānāṁ puruṣa-rūpateti pratīteḥ sūkṣma-bhūta-pariṣvakto raṁhatīti siddham ||3.1.1||
76b82fdbd897 · published Jul 27, 2026, 5:00:51 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Третья адхьяя, первая пада.
«Без средств — знания, вайрагьи, БХАКТИ — Шриман-Бог Своей обители не дарует; потому разумный да прибегнет к ним».
Двумя адхьяями выписана сварупа Брахмана — Пурушоттамы, россыпи самоцветов-качеств; в третьей выписываются СРЕДСТВА достижения. Главное из них — безжаждность к иному и жажда Цели: ради них две первые пады. В первой, опершись на панча-агни-видью, высвечиваются изъяны-скитания дживы — ради отвращения от миров; во второй скажутся Его величия — поводы любви. В Чхандогье: Шветакету пришёл в собрание панчалов… Уходящий в иной мир джива идёт нагим от тонких стихий — или обвитым? «Там они доступны — нагим». При полученном —
«К обретению следующего [тела] спешит обвитый: по вопросу и разъяснению».
«То» — тело: в обретении иного тела джива спешит ОБВИТЫЙ тонкими стихиями. Вот повесть: кшатрий Правахана, владыка панчалов, спросил юного Шветакету о пяти предметах: край обрядников; образ возвращения; не достигающий того мира; образ, разводящий пути богов и предков; и — «знаешь ли, как в ПЯТОМ ВОЗЛИЯНИИ во́ды нарекаются человеком?» Юноша, удручённый незнанием, сетовал отцу; отец, [сам] не знавший, пришёл к Правахане и, чтимый, ВЫПРОСИЛ те пять вопросов. Тот, отвечая на последний: «тот мир, о Гаутама, — огонь…»: небо, туча, земля, муж, жена выписаны пятью огнями; в них — пять возлияний: вера, сома, дождь, пища, семя; жрецы — боги (индрии умершего); возлияние — заброс дживы, увитого тонкими стихиями, в небесный мир ради услад. Когда пролито пятое — семя, — во́ды «нарекаются человеком»: становятся телом. С какими водами взошёл — тех же вод, вошедших в жену, человекообразие: обвитый тонкими стихиями спешит. Доказано.