कृतात्यये ऽनुशयवान् दृष्ट-स्मृतिभ्याम्
kṛtātyaye 'nuśayavān dṛṣṭa-smṛtibhyām
По истощении сделанного [джива] сходит С ОСТАТКОМ [кармы]: по шрути и смрити.
अथ य इमे ग्राम इत्य् आदिना केवल-कर्मिणां धूमादि-मार्गेण स्वर्ग-प्राप्तिम् अभिधाय तद्-अन्ते पुनर्-आवृत्तिः पठ्यते तत्रैव छान्दोग्ये— तस्मिन् यावत् संपातम् उषित्वाथैतम् एवाध्वानं पुनर् निवर्तन्ते [छा.उ. 5.10.5] इति । तत्र संशयः—स्वर्गाद् अवरोहन् निरनुशयः सानुशयो वेति । यावत् सम्पातम् उषित्वेत्य् उक्तेः—प्राप्यान्तं कर्मणस् तस्य इत्य् आद्य्-उक्तेश् च निरनुशयोऽवरोहतीति । सम्पातः कर्म सम्पतन्त्य् अनेन स्वर्गम् इति व्युत्पत्तेः । अनुशयो भुक्त-शिष्टं कर्म । अनुशेते कर्तारं फल-भोगायेति व्युत्पत्तेः । तच् च कृत्स्न-फल-भोगे सति नावशिष्यते । एवं प्राप्ते पठति—
कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्ट-स्मृतिभ्याम् ॥
चन्द्र-लोके सुख-भोगाय यत् कर्म कृतं तस्येष्टादेस् तत्र भोगेनात्यये क्षये सति तद्-भोग-क्षय-जात-शोकानल-विलीन-भोग-देहोऽनुशयवान् अवरोहति । कुतः ? दृष्टेति ।
तद् य इह रमणीय-चरणा अभ्याशो ह यत् ते रमणीयां योनिम् आपद्येरन् ब्राह्मण-योनिं वा क्षत्रिय-योनिं वा वैश्य-योनिं वाथ य इह कपूय-चरणा अभ्याशो ह यत् ते कपूयां योनिम् आपद्येरञ् श्व-योनिं वा सूकर-योनिं वा चाण्डाल-योनिं वा [छा.उ. 5.10.7] इति तत्रैव दर्शनात् ।
रमणीय-चरणा रमणीय-कर्माणः । भुक्त-शिष्ट-पक्व-सुकृतवन्त इत्य् अर्थः । अभ्यासोऽभ्यागन्तारः अभ्यापूर्वादसेः क्विपि रूपम् । ह स्फुटम् । यद् यदा । तदेत्य् अर्थात् । इह पुनर् भवे ते उभय-शेषाभ्यां निविशन्ति इति स्मृतेश् च । तस्मात् सानुशयोऽवरोहति यावत् सम्पातम् इत्य् आदि वाक्यं तु फलार्पण-प्रवृत्त-कर्म-विशेष-परम् इत्य् अविरोधः ॥8॥
atha ya ime grāma ity ādinā kevala-karmiṇāṁ dhūmādi-mārgeṇa svarga-prāptim abhidhāya tad-ante punar-āvṛttiḥ paṭhyate tatraiva chāndogye— tasmin yāvat saṁpātam uṣitvāthaitam evādhvānaṁ punar nivartante [chā.u. 5.10.5] iti | tatra saṁśayaḥ—svargād avarohan niranuśayaḥ sānuśayo veti | yāvat sampātam uṣitvety ukteḥ—prāpyāntaṁ karmaṇas tasya ity ādy-ukteś ca niranuśayo'varohatīti | sampātaḥ karma sampatanty anena svargam iti vyutpatteḥ | anuśayo bhukta-śiṣṭaṁ karma | anuśete kartāraṁ phala-bhogāyeti vyutpatteḥ | tac ca kṛtsna-phala-bhoge sati nāvaśiṣyate | evaṁ prāpte paṭhati—
kṛtātyaye'nuśayavān dṛṣṭa-smṛtibhyām ||
candra-loke sukha-bhogāya yat karma kṛtaṁ tasyeṣṭādes tatra bhogenātyaye kṣaye sati tad-bhoga-kṣaya-jāta-śokānala-vilīna-bhoga-deho'nuśayavān avarohati | kutaḥ ? dṛṣṭeti |
tad ya iha ramaṇīya-caraṇā abhyāśo ha yat te ramaṇīyāṁ yonim āpadyeran brāhmaṇa-yoniṁ vā kṣatriya-yoniṁ vā vaiśya-yoniṁ vātha ya iha kapūya-caraṇā abhyāśo ha yat te kapūyāṁ yonim āpadyerañ śva-yoniṁ vā sūkara-yoniṁ vā cāṇḍāla-yoniṁ vā [chā.u. 5.10.7] iti tatraiva darśanāt |
ramaṇīya-caraṇā ramaṇīya-karmāṇaḥ | bhukta-śiṣṭa-pakva-sukṛtavanta ity arthaḥ | abhyāso'bhyāgantāraḥ abhyāpūrvādaseḥ kvipi rūpam | ha sphuṭam | yad yadā | tadety arthāt | iha punar bhave te ubhaya-śeṣābhyāṁ niviśanti iti smṛteś ca | tasmāt sānuśayo'varohati yāvat sampātam ity ādi vākyaṁ tu phalārpaṇa-pravṛtta-karma-viśeṣa-param ity avirodhaḥ ||8||
3ccfb1840b36 · published Jul 27, 2026, 5:00:51 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Сказав о достижении сварги путём дыма, [Чхандогья] читает возвращение: «пожив там, пока не иссякнет, — тем же путём возвращаются». Сходит ли [джива] без остатка кармы или с остатком? («Анушая» — карма, оставшаяся от вкушения: «возлежит при делателе ради плода».) «Пожив, ПОКА НЕ ИССЯКНЕТ» — [мол,] без остатка. При полученном —
«По истощении сделанного — с остатком: по виденному и памятуемому».
Когда карма, сделанная ради лунных услад, вкушением истощена, — с телом услад, растаявшим в огне скорби о их конце, — сходит С ОСТАТКОМ. Почему? Видено там же: «кто здесь красивого поведения — те скоро достигнут красивого лона: брахманского, кшатрийского, вайшьевского; а кто смрадного — смрадного лона: пса, свиньи, чандалы» («красивого поведения» — с ВЫЗРЕВШИМ ОСТАТКОМ добрых дел). И по смрити: «входят они [в рождение] с остатками обоих». «Пока не иссякнет» же — об особой карме, взявшейся отдавать [тамошний] плод: нет противоречия.