Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
गोविन्दभाष्य
Пада 3.23.2.10
328 / 558
गोविन्दभाष्य · 3.2.10
॥
देवनागरी

मुग्धे ऽर्ध-सम्पत्तिः परिशेषात्

लिप्यंतरण (IAST)

mugdhe 'rdha-sampattiḥ pariśeṣāt

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
मुग्धेmugdheв обмороке; mugdha «оглушённый», местный падеж; беспамятство
अर्ध-सम्पत्तिःardha-sampattiḥполудостижение; ardha «половина» + sampatti «схождение»; полпути к смерти
परिशेषात्pariśeṣātпо остатку; pariśeṣa «исключение прочего», отложительный падеж; не явь, не сон, не смерть — остаётся своё, четвёртое
अनुवाद

В обмороке — ПОЛУ-достижение [Брахмана]: по остатку [— это четвёртое состояние].

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
॥
देवनागरी

प्रसङ्गाद् इदं चिन्त्यते—मूर्च्छायां ब्रह्मणि सम्प्राप्तिर् अर्द्ध-प्राप्तिर् वा जीवस्येति विषये तस्याः सुप्ति-विशेषत्वात् तद्वत् सम्प्राप्तिर् एवेति प्राप्ते—

मुग्धेऽर्ध-सम्पत्तिः परिशेषात् ॥

मुग्धे मूर्च्छिते सति पुरुषे तस्य ब्रह्मण्य् अर्ध-प्राप्तिर् भवति । कुतः ? परिशेषात् । दुःखानुसन्धानात् न सुप्तिवत् तत्-सम्प्राप्तिः । विषयादर्शनाज् जागरादिवन् नाप्राप्तिः । किन्तु पारिशेष्याद् अर्ध-प्राप्तिर् एवेत्य् अर्थः ।

हृदय-स्थात् पराज् जीवो दूरस्थो जाग्रद् एष्यति ।

समीपस्थस् तथा स्वप्नं स्वपित्य् अस्मिन् लयं व्रजन् ।

अत एवं त्रयोऽवस्था मोहस् तु पारिशेषतः ।

अर्ध-प्राप्तिर् इति ज्ञेयो दुःख-मात्रं प्रति स्मृतेः ॥ इति हि स्मृतिः ॥

दूरस्थोऽक्षिस्थः समीपस्थः कण्ठस्थः ।

ननु देहस्थस्य जीवस्य तिस्रोऽवस्थाः श्रूयन्ते । जागरः स्वप्नः सुषुप्तिर् इति । नातोऽन्या क्वचिद् ईक्षते । तस्मान् मूर्च्छा नाम पृथग्-अवस्था नास्तिति, तिसृणाम् अन्यतमैव सेति चेन् न, अन्यत्वात् । तथा हि, न तावज् जागरो मूर्च्छा इन्द्रियैर् विषयावीक्षणात् । नापि स्वप्नः निःसंज्ञत्वात् । न च सुप्तिः मुख-प्रसाद-निष्कम्पत्वाद्य्-अभावात् । तस्माद् अवस्थान्तरम् एव परिशेषाद् अवसीयते । सा चेयं लोके वैद्यके च प्रसिद्धेति । तथा च जागर-स्वप्नादि-निखिल-कर्तृत्व-रूपो यस्य महिमा स हरिर् एव सेव्य इति प्रकरणाभिप्रायः ॥10॥

--ओ)0(ओ--

लिप्यंतरण (IAST)

prasaṅgād idaṁ cintyate—mūrcchāyāṁ brahmaṇi samprāptir arddha-prāptir vā jīvasyeti viṣaye tasyāḥ supti-viśeṣatvāt tadvat samprāptir eveti prāpte—

mugdhe'rdha-sampattiḥ pariśeṣāt ||

mugdhe mūrcchite sati puruṣe tasya brahmaṇy ardha-prāptir bhavati | kutaḥ ? pariśeṣāt | duḥkhānusandhānāt na suptivat tat-samprāptiḥ | viṣayādarśanāj jāgarādivan nāprāptiḥ | kintu pāriśeṣyād ardha-prāptir evety arthaḥ |

hṛdaya-sthāt parāj jīvo dūrastho jāgrad eṣyati |

samīpasthas tathā svapnaṁ svapity asmin layaṁ vrajan |

ata evaṁ trayo'vasthā mohas tu pāriśeṣataḥ |

ardha-prāptir iti jñeyo duḥkha-mātraṁ prati smṛteḥ || iti hi smṛtiḥ ||

dūrastho'kṣisthaḥ samīpasthaḥ kaṇṭhasthaḥ |

nanu dehasthasya jīvasya tisro'vasthāḥ śrūyante | jāgaraḥ svapnaḥ suṣuptir iti | nāto'nyā kvacid īkṣate | tasmān mūrcchā nāma pṛthag-avasthā nāstiti, tisṛṇām anyatamaiva seti cen na, anyatvāt | tathā hi, na tāvaj jāgaro mūrcchā indriyair viṣayāvīkṣaṇāt | nāpi svapnaḥ niḥsaṁjñatvāt | na ca suptiḥ mukha-prasāda-niṣkampatvādy-abhāvāt | tasmād avasthāntaram eva pariśeṣād avasīyate | sā ceyaṁ loke vaidyake ca prasiddheti | tathā ca jāgara-svapnādi-nikhila-kartṛtva-rūpo yasya mahimā sa harir eva sevya iti prakaraṇābhiprāyaḥ ||10||

--o)0(o--

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
प्रसङ्गात् इदम् चिन्त्यतेprasaṅgāt idam cintyateпо поводу обдумывается вот что; prasaṅga (OCR исправлен)
मूर्च्छायाम्mūrcchāyāmв обмороке; mūrcchā!
ब्रह्मणि सम्प्राप्तिः अर्ध-प्राप्तिः वा जीवस्य इति विषयेbrahmaṇi samprāptiḥ ardha-prāptiḥ vā jīvasya iti viṣayeполное ли достижение Брахмана или пол-достижения?; ardha!
तस्याः सुप्ति-विशेषत्वात् तद्वत् सम्प्राप्तिः एव इति प्राप्तेtasyāḥ supti-viśeṣatvāt tadvat samprāptiḥ eva iti prāpte«он — род сна: полное»; при полученном; prāpta
मुग्धे अर्ध-सम्पत्तिः परिशेषात्mugdhe ardha-sampattiḥ pariśeṣāt«в обмершем — полудостижение: по остатку»; сутра 3.2.10
मुग्धे मूर्च्छिते सति पुरुषेmugdhe mūrcchite sati puruṣeкогда человек обмер; mugdha
तस्य ब्रह्मणि अर्ध-प्राप्तिः भवतिtasya brahmaṇi ardha-prāptiḥ bhavatiу него — пол-достижения Брахмана; ardha-prāpti
कुतः परिशेषात्kutaḥ pariśeṣātпочему? — по остатку; pariśeṣa!
दुःख-अनुसन्धानात्duḥkha-anusandhānātболь [ещё] отзывается —; duḥkha! (OCR расшифрован)
न सुप्तिवत् तत्-सम्प्राप्तिःna suptivat tat-samprāptiḥне полное достижение, как во сне; na suptivat
विषय-अदर्शनात् जागर-आदिवत् न अप्राप्तिःviṣaya-adarśanāt jāgara-ādivat na aprāptiḥпредметы не зримы — и не недостижение, как в яви; na aprāptiḥ
किन्तु पारिशेष्यात् अर्ध-प्राप्तिः एव इति अर्थःkintu pāriśeṣyāt ardha-prāptiḥ eva iti arthaḥно, по остатку, — именно полудостижение; pāriśeṣya
हृदय-स्थात् परात् जीवःhṛdaya-sthāt parāt jīvaḥ«от Высшего, сущего в сердце, джива»; hṛdaya-stha
दूर-स्थः जाग्रत् एष्यतिdūra-sthaḥ jāgrat eṣyati«далёкий — приходит в явь»; dūra!
समीप-स्थः तथा स्वप्नम्samīpa-sthaḥ tathā svapnam«близкий — в сон»; samīpa!
स्वपिति अस्मिन् लयम् व्रजन्svapiti asmin layam vrajan«спит [глубоко] — в Него входя»; laya!
अतः एवम् त्रयः अवस्थाःataḥ evam trayaḥ avasthāḥ«таковы три состояния»; traya
मोहः तु पारिशेषतःmohaḥ tu pāriśeṣataḥ«обморок же — по остатку»; moha!
अर्ध-प्राप्तिः इति ज्ञेयःardha-prāptiḥ iti jñeyaḥ«знай полудостижением»; jñeya
दुःख-मात्रम् प्रति स्मृतेः इति हि स्मृतिःduḥkha-mātram prati smṛteḥ iti hi smṛtiḥ«по одной [отзывающейся] боли» — такова смрити; smṛti (OCR расшифрован)
दूर-स्थः अक्षि-स्थःdūra-sthaḥ akṣi-sthaḥ«далёкий» — стоящий в глазу; akṣi!
समीप-स्थः कण्ठ-स्थःsamīpa-sthaḥ kaṇṭha-sthaḥ«близкий» — в горле; kaṇṭha!
ननुnanuно [скажут]; nanu
देह-स्थस्य जीवस्य तिस्रः अवस्थाः श्रूयन्तेdeha-sthasya jīvasya tisraḥ avasthāḥ śrūyanteу воплощённого слышны ТРИ состояния; tisraḥ
जागरः स्वप्नः सुषुप्तिः इतिjāgaraḥ svapnaḥ suṣuptiḥ itiявь, сон, глубокий сон; traya
न अतः अन्या क्वचित् वीक्ष्यतेna ataḥ anyā kvacit vīkṣyateиного нигде не видно; na anyā
तस्मात् मूर्च्छा नाम पृथक्-अवस्था न अस्तिtasmāt mūrcchā nāma pṛthak-avasthā na astiобморок — не отдельное состояние; pṛthak
तिसॄणाम् अन्यतमा एव सा इति चेत्tisṝṇām anyatamā eva sā iti cetа одно из трёх — если так; anyatama
न अन्यत्वात्na anyatvātнет: ИНОЕ оно; anyatva
तथा हिtathā hiа именно; разбор
न तावत् जागरः मूर्च्छाna tāvat jāgaraḥ mūrcchāобморок не явь:; na jāgara
इन्द्रियैः विषय-अवीक्षणात्indriyaiḥ viṣaya-avīkṣaṇātчувства предметов не зрят; avīkṣaṇa
न अपि स्वप्नः निःसंज्ञत्वात्na api svapnaḥ niḥsaṁjñatvātне сон: беспамятен; niḥsaṁjña (OCR исправлен)
न च सुप्तिःna ca suptiḥи не глубокий сон:; na supti
मुख-प्रसाद-निष्कम्पत्व-आदि-अभावात्mukha-prasāda-niṣkampatva-ādi-abhāvātнет ясности лица и покоя [членов]; mukha-prasāda!
तस्मात् अवस्था-अन्तरम् एव परिशेषात् अवसीयतेtasmāt avasthā-antaram eva pariśeṣāt avasīyateитак, по остатку решается: иное состояние; avasthāntara!
सा च इयम् लोके वैद्यके च प्रसिद्धा इतिsā ca iyam loke vaidyake ca prasiddhā itiоно известно и в миру и во врачебстве; vaidyaka!
तथा चtathā caитак; tathā
जागर-स्वप्न-आदि-निखिल-कर्तृत्व-रूपः यस्य महिमाjāgara-svapna-ādi-nikhila-kartṛtva-rūpaḥ yasya mahimāТот, чьё величие — творчество яви, сна и всех [состояний]; mahiman
सः हरिः एव सेव्यः इति प्रकरण-अभिप्रायःsaḥ hariḥ eva sevyaḥ iti prakaraṇa-abhiprāyaḥодин Хари достоин служения: таков умысел раздела; sevya!!
भाष्य का अनुवाद

По поводу — об обмороке: полное ли там достижение Брахмана? «Он род сна — полное». При полученном —

«В обмершем — полудостижение: по остатку».

У обмершего — пол-достижения: боль [ещё] отзывается — не полное вхождение, как во сне; предметы не зримы — и не недостижение, как в яви: по остатку — половина. (Смрити: «далёкий от Сущего в сердце — в яви, близкий — во сне, вошедший — спит; обморок же, по остатку, знай полудостижением». «Далёкий» — в глазу, «близкий» — в горле.) — «Но состояний три, обморок — одно из них!» — Нет, ИНОЕ: не явь (не зрит), не сон [со сновидениями] (беспамятен), не глубокий сон (нет ясности лица и покоя) — по остатку четвёртое; оно известно и в миру и во врачебстве. Итак: Тот, чьё величие — творчество яви, сна и всех состояний, — один Хари достоин служения: таков умысел раздела.

संस्करण

bdc6403b54a7 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 5:11:31 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 3.2.9

श्लोक बदलें इन कुंजियों से