Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
गोविन्दभाष्य
Пада 3.23.2.22
340 / 558
गोविन्दभाष्य · 3.2.22
॥
देवनागरी

प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः

लिप्यंतरण (IAST)

prakṛtaitāvattvaṁ hi pratiṣedhati tato bravīti ca bhūyaḥ

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
प्रकृत-एतावत्त्वम्prakṛta-etāvattvamстолькость установленного; prakṛta «обсуждаемое» + etāvat «столько» + -tva; будто Он исчерпан двумя видами — грубым и тонким
हिhiведь; частица; вот что
प्रतिषेधतिpratiṣedhatiотрицает; prati + √sidh; «не то, не то» — отказ мере, не Ему
ततःtataḥзатем; наречие; после отрицания
ब्रवीतिbravītiвозвещает; от √brū; «Истина истин»
चcaи; соединительная частица; положительное слово
भूयःbhūyaḥбольше; наречие; сверх отрицания
अनुवाद

[«Нети-нети»] отрицает [лишь] СТОЛЬКОСТЬ упомянутого — и затем речёт ЕЩЁ БОЛЬШЕЕ [о Нём].

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
॥
देवनागरी

ननु नैतद् उपपद्यते परमात्मवच् चेतनो जीव इति, किन्तु तद्-आभास एव सः । बृहद्-आरण्यके द्वे वाव [बृ.आ.उ. 2.3.1] इत्य् आदिना तद्-अन्य-वस्तु-मात्र-प्रतिषेधात् । तथा हि—द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चैवामूर्तं च इत्य् उपक्रम्य, द्वैराश्येन विभक्तानि पञ्च-भूतानि ब्रह्मणो रूपत्वेन परामृश्य, तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं, यथा माहारजनं वासो यथा पाण्ड्व्-आविकं यथेन्द्रगोपो यथाऽअग्न्य्-अर्चिर् यथा पुण्डरीकं यथा सकृद्-विद्युत्तम् । सकृद् विद्युत्तेव ह वा अस्य श्रीर् भवति य एवं वेद [बृ.आ.उ. 2.3.6] इत्य् अनेन पुनः पुरुष-शब्दोदितस्य तस्य माहारजनादीनि रूपाणि दर्शयित्वेदम् आम्नायते—अथात आदेशो नेति नेति । न ह्य् एतस्माद् इति । नेत्य् अन्यत् परम् अस्ति । अथ नाम-धेयं सत्यस्य सत्यम् इति । प्राणा वै सत्यम् । तेषाम् एष सत्यम् इति । अस्यार्थः—अथ सप्रपञ्च-मूर्तामूर्तादि-रूप-निरूपणानन्तरं यस्मात् तत्-परिज्ञानान् निरतिशयं श्रेयो नास्ति, अतो नेति नेति इत्य् आदेशः । नेति नेतीत्य् उपदेश्यमानं ब्रह्मैव बोध्यम् इत्य् अर्थः । तत्र वासना-राशि-भूत-राश्योर् जड-चेतनयोर् वा तद्-अन्ययोः प्रतिषेधाय वीप्सा । आदेशार्थम् एवाह—न हीति । एतस्माद् ब्रह्मणोऽन्यन् न ह्य् अस्तीति नेतीत्य् उच्यते ।

ननु प्रपञ्चवद् ब्रह्मापि न स्यात् । नेत्य् आह—अन्यद् दृश्यात् प्रपञ्चाद् विलक्षणं परं स्वरूप्-भ्रमावधि-भूतं सन्-मात्रं ब्रह्म-स्वरूपम् अस्तीति । तथा च नेतीति ब्रह्मान्य-वस्तु-मात्र-निषेधात् तस्य भिन्नस् तद्वच् चेतनश् च जीव इति नोपयुक्ता भणितिर् इति तु ब्रह्मैवाविद्यायां प्रतिबिम्बितं जीव-रूपम् इति युज्यते । यत् तु जीव-परौ द्वाव् आत्मानौ भवतः तयोर् भेदे कारणम् अणुत्व-विभुत्वादि-धर्म-जातम् इत्य् उक्तं तत् किल घटाकाश-महाकाश-गतम् अल्पत्व-विभुत्वादिकम् इव तयोर् भेदाय नालं कल्पितत्वाद् इति चेत् तत्राह—

प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥

न ह्य् एषा श्रुतिर् निर्विशेषम् एकम् एव ब्रह्मेति प्रतिपादयन्ती तद् अन्यद् वस्तु-मात्रं प्रतिषेधति । किं तर्हि रूप-विशिष्टं तद् ब्रुवन्ती प्रकृतैतावत्त्वं प्रतिषेधति । द्वे वाव [बृ.आ.उ 2.4.1] इत्य् आदिना । यानि रूपाणि मूर्तामूर्तादीनि प्रकृतानि तैर् यद् ब्रह्मण एतावत्त्वम् इयत्ता तत् प्रत्याख्याति, न तु प्रकृतानि रूपाणीति । ततः प्रतिषेधानन्तरं भूयः प्रचुरं तस्य सत्य-नामादिकं रूपं ब्रवीति च । ततश् चायम् आदेश-वाक्यार्थः ।

अथ मूर्तादि-रूप-निरूपणानन्तरम् । यस्माद् अपरिमित-रूपं ब्रह्म, अतो नेति नेतीत्य् आदेशः । इति-शब्दस्य समाप्त्य्-अर्थकत्वात् । इति न पूर्वोक्त-मूर्तादि-लक्षणम् इयत्त्वावद् एव ब्रह्मणो रूपं नेत्य् अर्थः, किन्तु नेति स सत्य-नामादिकम् अनीयद् रूपम् अस्तीति । एतम् अर्थ्ं श्रुतिर् एव व्याचष्टे । न ह्य् एतस्माद् [बृ.आ.उ 2.3.6] इत्य् आदिना ।

अस्यार्थः—एतस्मान् मूर्तादि-लक्षणाद् रूपात् परम् अन्यत् सत्य-नामादि-रूपम् इति इयद् एव न वाच्यम् । किं तर्हि ? नेति । तेन रूपान्तराणाम् उपलक्षणाद् अनियद् एव तद् वाच्यम् इत्य् अर्थः । तद् एव दिक्-प्रदर्शनार्थम् आह—अथ नाम-धेयम् इति, सत्यस्य सत्यम् इति । यन् नाम तच् च ब्रह्मणो रूपं ब्रवीति । तस्य निरुक्तिः प्राणो वै सत्यम् इति । प्राणाः प्राणिनः । रूपाण्य् अत्र विशेषाः । इह हि प्राकृताप्राकृतानन्त-विशेषण-वैशिष्ट्यं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते । न तु तद् अन्यत् वस्तु-मात्रं प्रतिषिध्यते । तत्र मूर्तामूर्तानि रूपाणि प्राकृतानि । माहारजनादीनि त्व् अप्राकृतानीति बोध्यम् । प्राण-शब्दितानां जीवानां सत्य-शब्द-वाच्यत्वम् । खादिवत् स्वरूपान्यथाभावात्मक-परिणामाभावात् तेभ्योऽपि भाविनोऽपि सत्यत्वं, तद्वज् ज्ञान-सङ्कोच-विकाशात्मकस्य परिणामस्य तस्मिन्न् अभावात् । तस्मान् नित्य-चैतन्यात्मको जीवस् तद्-विलक्षणोऽनन्त-कल्याण-गुण-गणः पूर्वात्मेत्य् उपपन्ना तस्मिन् भक्तिर् इति ।

इह रूप-मात्र-निषेधे श्रुत्य्-अभिमते सति माहारजनादि-सदृशं रूपम् अलोक-सिद्धं स्वयम् उपदिश्य पुनर् निषेध-कारिण्यास् तस्या उन्मत्त-प्रलपितापत्तिः । सूत्रकारोऽप्य् एतावत्त्वम् इति प्रयुञ्जानोऽसमीक्ष्य-कारितायै कल्प्यते । एतद्-रूपं प्रतिषेधतीत्य् एव सूत्रयेत् । तस्माद् यथोक्तम् एव साधीयः ॥22॥

--ओ)0(ओ--

लिप्यंतरण (IAST)

nanu naitad upapadyate paramātmavac cetano jīva iti, kintu tad-ābhāsa eva saḥ | bṛhad-āraṇyake dve vāva [bṛ.ā.u. 2.3.1] ity ādinā tad-anya-vastu-mātra-pratiṣedhāt | tathā hi—dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṁ caivāmūrtaṁ ca ity upakramya, dvairāśyena vibhaktāni pañca-bhūtāni brahmaṇo rūpatvena parāmṛśya, tasya haitasya puruṣasya rūpaṁ, yathā māhārajanaṁ vāso yathā pāṇḍv-āvikaṁ yathendragopo yathā'agny-arcir yathā puṇḍarīkaṁ yathā sakṛd-vidyuttam | sakṛd vidyutteva ha vā asya śrīr bhavati ya evaṁ veda [bṛ.ā.u. 2.3.6] ity anena punaḥ puruṣa-śabdoditasya tasya māhārajanādīni rūpāṇi darśayitvedam āmnāyate—athāta ādeśo neti neti | na hy etasmād iti | nety anyat param asti | atha nāma-dheyaṁ satyasya satyam iti | prāṇā vai satyam | teṣām eṣa satyam iti | asyārthaḥ—atha saprapañca-mūrtāmūrtādi-rūpa-nirūpaṇānantaraṁ yasmāt tat-parijñānān niratiśayaṁ śreyo nāsti, ato neti neti ity ādeśaḥ | neti netīty upadeśyamānaṁ brahmaiva bodhyam ity arthaḥ | tatra vāsanā-rāśi-bhūta-rāśyor jaḍa-cetanayor vā tad-anyayoḥ pratiṣedhāya vīpsā | ādeśārtham evāha—na hīti | etasmād brahmaṇo'nyan na hy astīti netīty ucyate |

nanu prapañcavad brahmāpi na syāt | nety āha—anyad dṛśyāt prapañcād vilakṣaṇaṁ paraṁ svarūp-bhramāvadhi-bhūtaṁ san-mātraṁ brahma-svarūpam astīti | tathā ca netīti brahmānya-vastu-mātra-niṣedhāt tasya bhinnas tadvac cetanaś ca jīva iti nopayuktā bhaṇitir iti tu brahmaivāvidyāyāṁ pratibimbitaṁ jīva-rūpam iti yujyate | yat tu jīva-parau dvāv ātmānau bhavataḥ tayor bhede kāraṇam aṇutva-vibhutvādi-dharma-jātam ity uktaṁ tat kila ghaṭākāśa-mahākāśa-gatam alpatva-vibhutvādikam iva tayor bhedāya nālaṁ kalpitatvād iti cet tatrāha—

prakṛtaitāvattvaṁ hi pratiṣedhati tato bravīti ca bhūyaḥ ||

na hy eṣā śrutir nirviśeṣam ekam eva brahmeti pratipādayantī tad anyad vastu-mātraṁ pratiṣedhati | kiṁ tarhi rūpa-viśiṣṭaṁ tad bruvantī prakṛtaitāvattvaṁ pratiṣedhati | dve vāva [bṛ.ā.u 2.4.1] ity ādinā | yāni rūpāṇi mūrtāmūrtādīni prakṛtāni tair yad brahmaṇa etāvattvam iyattā tat pratyākhyāti, na tu prakṛtāni rūpāṇīti | tataḥ pratiṣedhānantaraṁ bhūyaḥ pracuraṁ tasya satya-nāmādikaṁ rūpaṁ bravīti ca | tataś cāyam ādeśa-vākyārthaḥ |

atha mūrtādi-rūpa-nirūpaṇānantaram | yasmād aparimita-rūpaṁ brahma, ato neti netīty ādeśaḥ | iti-śabdasya samāpty-arthakatvāt | iti na pūrvokta-mūrtādi-lakṣaṇam iyattvāvad eva brahmaṇo rūpaṁ nety arthaḥ, kintu neti sa satya-nāmādikam anīyad rūpam astīti | etam arthṁ śrutir eva vyācaṣṭe | na hy etasmād [bṛ.ā.u 2.3.6] ity ādinā |

asyārthaḥ—etasmān mūrtādi-lakṣaṇād rūpāt param anyat satya-nāmādi-rūpam iti iyad eva na vācyam | kiṁ tarhi ? neti | tena rūpāntarāṇām upalakṣaṇād aniyad eva tad vācyam ity arthaḥ | tad eva dik-pradarśanārtham āha—atha nāma-dheyam iti, satyasya satyam iti | yan nāma tac ca brahmaṇo rūpaṁ bravīti | tasya niruktiḥ prāṇo vai satyam iti | prāṇāḥ prāṇinaḥ | rūpāṇy atra viśeṣāḥ | iha hi prākṛtāprākṛtānanta-viśeṣaṇa-vaiśiṣṭyaṁ brahmaṇaḥ pratipādyate | na tu tad anyat vastu-mātraṁ pratiṣidhyate | tatra mūrtāmūrtāni rūpāṇi prākṛtāni | māhārajanādīni tv aprākṛtānīti bodhyam | prāṇa-śabditānāṁ jīvānāṁ satya-śabda-vācyatvam | khādivat svarūpānyathābhāvātmaka-pariṇāmābhāvāt tebhyo'pi bhāvino'pi satyatvaṁ, tadvaj jñāna-saṅkoca-vikāśātmakasya pariṇāmasya tasminn abhāvāt | tasmān nitya-caitanyātmako jīvas tad-vilakṣaṇo'nanta-kalyāṇa-guṇa-gaṇaḥ pūrvātmety upapannā tasmin bhaktir iti |

iha rūpa-mātra-niṣedhe śruty-abhimate sati māhārajanādi-sadṛśaṁ rūpam aloka-siddhaṁ svayam upadiśya punar niṣedha-kāriṇyās tasyā unmatta-pralapitāpattiḥ | sūtrakāro'py etāvattvam iti prayuñjāno'samīkṣya-kāritāyai kalpyate | etad-rūpaṁ pratiṣedhatīty eva sūtrayet | tasmād yathoktam eva sādhīyaḥ ||22||

--o)0(o--

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ननुnanuно [возразят]; nanu
न एतत् उपपद्यतेna etat upapadyateне устроить [вашего]; na
परमात्मवत् चेतनः जीवः इतिparamātmavat cetanaḥ jīvaḥ iti«джива — сознающий, как Параматма»; cetana
किन्तु तत्-आभासः एव सःkintu tat-ābhāsaḥ eva saḥон [мол] лишь Его отблеск; ābhāsa
बृहत्-आरण्यके द्वे वाव इति आदिनाbṛhat-āraṇyake dve vāva iti ādinā[ведь] Брихадараньякой «две ведь [формы]…»; dve vāva
तत्-अन्य-वस्तु-मात्र-प्रतिषेधात्tat-anya-vastu-mātra-pratiṣedhātотринуто ВСЯКОЕ иное от Него; pratiṣedha!
तथा हिtathā hiа именно; изложение
द्वे वाव ब्रह्मणः रूपेdve vāva brahmaṇaḥ rūpe«две ведь формы Брахмана:»; rūpa
मूर्तम् च एव अमूर्तम् च इति उपक्रम्यmūrtam ca eva amūrtam ca iti upakramya«плотная и неплотная» — начав; mūrta-amūrta!
… पञ्च-भूतानि ब्रह्मणः रूपत्वेन परामृश्य… pañca-bhūtāni brahmaṇaḥ rūpatvena parāmṛśyaкоснувшись пяти стихий как форм Брахмана; parāmṛśya
तस्य ह एतस्य पुरुषस्य रूपम्tasya ha etasya puruṣasya rūpam«а образ того Пуруши —»; puruṣa!
यथा माहारजनम् वासःyathā māhārajanam vāsaḥ«как шафранная риза»; māhārajana!!
यथा पाण्ड्व्-आविकम्yathā pāṇḍv-āvikam«как белая овчина»; pāṇḍu-āvika
यथा इन्द्रगोपःyathā indragopaḥ«как [алый жучок] индрагопа»; indragopa!
यथा अग्नि-अर्चिःyathā agni-arciḥ«как пламя огня»; agni-arcis
यथा पुण्डरीकम्yathā puṇḍarīkam«как лотос»; puṇḍarīka!
यथा सकृत्-विद्युत्तम्yathā sakṛt-vidyuttam«как ВСПЫШКА МОЛНИИ»; sakṛd-vidyut!!
सकृत्-विद्युता इव ह वै अस्य श्रीः भवति यः एवम् वेद इतिsakṛt-vidyutā iva ha vai asya śrīḥ bhavati yaḥ evam veda iti«молнией вспыхивает слава знающего так»; śrī
अनेन … रूपाणि दर्शयित्वा इदम् आम्नायतेanena … rūpāṇi darśayitvā idam āmnāyateявив те образы, передано вот что:; āmnāya (OCR исправлен)
अथ अतः आदेशःatha ataḥ ādeśaḥ«теперь — наставление:»; ādeśa!
NA ITI NA ITINA ITI NA ITI«НЕ [ТО], НЕ [ТО]»; neti neti!!!
न हि एतस्मात् इति न इति अन्यत् परम् अस्तिna hi etasmāt iti na iti anyat param asti«нет ведь ИНОГО, высшего, чем Это [о чём „не, не“]»; na anyat!
अथ नाम-धेयम् सत्यस्य सत्यम् इतिatha nāma-dheyam satyasya satyam iti«а имя [Ему]: ИСТИНА ИСТИН»; satyasya satyam!!
प्राणाः वै सत्यम् तेषाम् एषः सत्यम् इतिprāṇāḥ vai satyam teṣām eṣaḥ satyam iti«праны [дживы] — истина; Он — истина их»; prāṇa-satya!
अस्य अर्थःasya arthaḥвот смысл; artha
अथ … निरूपण-अनन्तरम्atha … nirūpaṇa-anantaramпосле выписки плотного и неплотного; anantara
यस्मात् तत्-परिज्ञानात् निरतिशयम् श्रेयः न अस्तिyasmāt tat-parijñānāt niratiśayam śreyaḥ na astiраз в их [одном] познании нет предельного блага; niratiśaya
अतः न इति न इति आदेशःataḥ na iti na iti ādeśaḥпотому наставление «не [то], не [то]»; ādeśa
न इति न इति उपदेश्यमानम् ब्रह्म एव बोध्यम् इति अर्थःna iti na iti upadeśyamānam brahma eva bodhyam iti arthaḥ«нети-нети» преподаваемое — сам Брахман; bodhya
तत्रtatraтам; tatra
वासना-राशि-भूत-राश्योःvāsanā-rāśi-bhūta-rāśyoḥдвух громад — васан и стихий; rāśi
जड-चेतनयोः वा तत्-अन्ययोः प्रतिषेधाय वीप्साjaḍa-cetanayoḥ vā tat-anyayoḥ pratiṣedhāya vīpsāповтор — на отвод косного и сознающего, иных от Него; vīpsā (изложение оппонента)
आदेश-अर्थम् एव आह न हि इतिādeśa-artham eva āha na hi itiсмысл наставления даёт «нет ведь…»; āha
एतस्मात् ब्रह्मणः अन्यत् न हि अस्ति इतिetasmāt brahmaṇaḥ anyat na hi asti iti«нет иного от Брахмана»; anya
न इति इति उच्यतेna iti iti ucyate— [вот что] речено «не [то]»; pūrva-pakṣa
ननु प्रपञ्चवत् ब्रह्म अपि न स्यात्nanu prapañcavat brahma api na syāt«но тогда с миром не стало бы и Брахмана!»; nanu
न इति आहna iti āhaнет, говорит [оппонент]:; na
अन्यत् दृश्यात् प्रपञ्चात् विलक्षणम् परम्anyat dṛśyāt prapañcāt vilakṣaṇam paramиное от зримого мира, отличное, высшее; vilakṣaṇa
… सन्-मात्रम् ब्रह्म-स्वरूपम् अस्ति इति… san-mātram brahma-svarūpam asti itiголое сущее — сварупа Брахмана — есть; san-mātra (изложение оппонента)
तथा चtathā caитак [оппонент]:; tathā
न इति इति ब्रह्म-अन्य-वस्तु-मात्र-निषेधात्na iti iti brahma-anya-vastu-mātra-niṣedhātраз «нети» отрицает всё иное; niṣedha
… ब्रह्म एव अविद्यायाम् प्रतिबिम्बितम् जीव-रूपम् इति युज्यते… brahma eva avidyāyām pratibimbitam jīva-rūpam iti yujyateскладно лишь «джива — Брахман, отражённый в авидье»; pūrva-pakṣa
यत् तु … अणुत्व-विभुत्व-आदि-धर्म-जातम् इति उक्तम्yat tu … aṇutva-vibhutva-ādi-dharma-jātam iti uktamа сказанные [вами] свойства — малость, вездесущесть —; dharma
तत् किल घट-आकाश-महा-आकाश-गतम् इवtat kila ghaṭa-ākāśa-mahā-ākāśa-gatam ivaкак у неба в горшке и большого неба; ghaṭākāśa
तयोः भेदाय न अलम् कल्पितत्वात् इति चेत्tayoḥ bhedāya na alam kalpitatvāt iti cetразличию не служат: домышлены — если так; kalpita
तत्र आहtatra āhaна это говорит; āha
प्रकृत-एतावत्त्वम् हि प्रतिषेधति ततः ब्रवीति च भूयःprakṛta-etāvattvam hi pratiṣedhati tataḥ bravīti ca bhūyaḥ«отрицает СТОЛЬКОСТЬ упомянутого — и затем речёт ещё больше»; сутра 3.2.22!!
न हि एषा श्रुतिःna hi eṣā śrutiḥне [так] ведь эта шрути:; na hi
निर्विशेषम् एकम् एव ब्रह्म इति प्रतिपादयन्तीnirviśeṣam ekam eva brahma iti pratipādayantī[не] преподаёт одного бескачественного Брахмана; nirviśeṣa!
तत्-अन्यत् वस्तु-मात्रम् प्रतिषेधतिtat-anyat vastu-mātram pratiṣedhati[не] отрицает всякой иной вещи; na pratiṣedhati
किम् तर्हिkim tarhiчто же?; kim tarhi
रूप-विशिष्टम् तत् ब्रुवन्तीrūpa-viśiṣṭam tat bruvantīречя Его ОТЛИЧЁННЫМ ОБРАЗАМИ; rūpa-viśiṣṭa! (OCR исправлен)
प्रकृत-एतावत्त्वम् प्रतिषेधतिprakṛta-etāvattvam pratiṣedhatiотрицает СТОЛЬКОСТЬ упомянутого; etāvattva!!
द्वे वाव इति आदिनाdve vāva iti ādinā«две ведь [формы]…»; dve
यानि रूपाणि मूर्त-अमूर्त-आदीनि प्रकृतानिyāni rūpāṇi mūrta-amūrta-ādīni prakṛtāniупомянутые формы — плотные и неплотные —; prakṛta
तैः यत् ब्रह्मणः एतावत्त्वम् इयत्ताtaiḥ yat brahmaṇaḥ etāvattvam iyattāстолькость-исчерпанность Брахмана ими; iyattā!!
तत् प्रत्याचष्टेtat pratyācaṣṭeвот что отвергает; pratyācaṣṭe
न तु प्रकृतानि रूपाणि इतिna tu prakṛtāni rūpāṇi itiа НЕ сами упомянутые формы; na tu!
ततःtataḥзатем; tataḥ
प्रतिषेध-अनन्तरम्pratiṣedha-anantaramпосле отрицания; anantara
भूयः प्रचुरम्bhūyaḥ pracuramещё больше, обильнее; bhūyaḥ!
तस्य सत्य-नाम-आदिकम् रूपम् ब्रवीति चtasya satya-nāma-ādikam rūpam bravīti caречёт Его образ — «истина истин» и прочее; bravīti!
… इति-शब्दस्य समाप्ति-अर्थकत्वात्… iti-śabdasya samāpti-arthakatvāt[в «нети»] слово «ити» — о пределе; iti!
इति नiti na«НЕ [ЛИШЬ] СТОЛЬКО»; iti na!!
पूर्व-उक्त-मूर्त-आदि-लक्षणम् इयत्तावत् एव ब्रह्मणः रूपम् न इति अर्थःpūrva-ukta-mūrta-ādi-lakṣaṇam iyattāvat eva brahmaṇaḥ rūpam na iti arthaḥобраз Брахмана НЕ исчерпан упомянутым; na iyattā
किन्तु न इतिkintu na itiно «не [столько]»:; kintu
… अनियत् एव तत् वाच्यम् इति अर्थः… aniyat eva tat vācyam iti arthaḥсказуемое о Нём — БЕЗ ПРЕДЕЛА; aniyat!!
तत् एव दिक्-प्रदर्शन-अर्थम् आहtat eva dik-pradarśana-artham āhaто, указуя сторону, говорит:; dik
अथ नाम-धेयम् इति सत्यस्य सत्यम् इतिatha nāma-dheyam iti satyasya satyam iti«а имя: Истина истин»; satyasya satyam
… प्राणाः प्राणिनः… prāṇāḥ prāṇinaḥ«праны» — дышащие [дживы]; prāṇin
रूपाणि अत्र विशेषाःrūpāṇi atra viśeṣāḥобразы здесь — особи [Его свойства]; viśeṣa (OCR исправлен)
इह हिiha hiздесь ведь; iha
प्राकृत-अप्राकृत-अनन्त-विशेषण-वैशिष्ट्यम् ब्रह्मणः प्रतिपाद्यतेprākṛta-aprākṛta-ananta-viśeṣaṇa-vaiśiṣṭyam brahmaṇaḥ pratipādyateпреподана отличённость Брахмана бесконечными качествами — пракритными и НЕпракритными; ananta-viśeṣaṇa!!
न तु तत्-अन्यत् वस्तु-मात्रम् प्रतिषिध्यतेna tu tat-anyat vastu-mātram pratiṣidhyateа не отрицание всего иного; na
तत्र मूर्त-अमूर्तानि रूपाणि प्राकृतानिtatra mūrta-amūrtāni rūpāṇi prākṛtāniплотные-неплотные формы — пракритны; prākṛta
माहारजन-आदीनि तु अप्राकृतानि इति बोध्यम्māhārajana-ādīni tu aprākṛtāni iti bodhyamшафранные же [ризы] — НЕПРАКРИТНЫ: разумей; aprākṛta!! (OCR исправлен)
प्राण-शब्दितानाम् जीवानाम् सत्य-शब्द-वाच्यत्वम्prāṇa-śabditānām jīvānām satya-śabda-vācyatvamдживы-«праны» означены «истиной»; satya
ख-आदिवत् स्व-रूप-अन्यथा-भाव-आत्मक-परिणाम-अभावात्kha-ādivat sva-rūpa-anyathā-bhāva-ātmaka-pariṇāma-abhāvātибо, в отличие от пространства, не превращаются сущностью; pariṇāma-abhāva
… सत्यत्वम्… satyatvam[их] истинность; satyatva
तद्वत् ज्ञान-सङ्कोच-विकाश-आत्मकस्य परिणामस्य तस्मिन् अभावात्tadvat jñāna-saṅkoca-vikāśa-ātmakasya pariṇāmasya tasmin abhāvātа в Нём нет и [их] сжатия-раскрытия знания; saṅkoca-vikāśa!
तस्मात्tasmātпотому; tasmāt
नित्य-चैतन्य-आत्मकः जीवःnitya-caitanya-ātmakaḥ jīvaḥджива — вечно-сознающий; nitya-caitanya
तत्-विलक्षणः अनन्त-कल्याण-गुण-गणः पूर्ण-आत्मा इतिtat-vilakṣaṇaḥ ananta-kalyāṇa-guṇa-gaṇaḥ pūrṇa-ātmā itiОн же — иноприродный, сонм бесконечных благих качеств, Полный Атман; pūrṇa (по чтению)
उपपन्ना तस्मिन् भक्तिः इतिupapannā tasmin bhaktiḥ iti— и бхакти к Нему состоятельна; upapannā!!
इहihaздесь [добавь]:; iha
रूप-मात्र-निषेधे श्रुति-अभिमते सतिrūpa-mātra-niṣedhe śruti-abhimate satiбудь шрути за отрицание ВСЕХ образов; abhimata
माहारजन-आदि-सदृशम् रूपम्māhārajana-ādi-sadṛśam rūpamобраз, подобный шафранной ризе; sadṛśa
अलोक-सिद्धम् स्वयम् उपदिश्यaloka-siddham svayam upadiśyaнемирской, сама преподав; upadiśya
पुनः निषेध-कारिण्याः तस्याःpunaḥ niṣedha-kāriṇyāḥ tasyāḥи затем отрицая — у неё; niṣedha-kāriṇī
उन्मत्त-प्रलपित-आपत्तिःunmatta-pralapita-āpattiḥнастал бы БРЕД БЕЗУМЦА; unmatta-pralapita!!
सूत्र-कारः अपिsūtra-kāraḥ apiи сутракара; sūtra-kāra
एतावत्त्वम् इति प्रयुञ्जानःetāvattvam iti prayuñjānaḥупотребив [слово] «столькость»; prayuñjāna
असमीक्ष्य-कारितायै कल्प्येतasamīkṣya-kāritāyai kalpyetaмнился бы неосмотрительным; asamīkṣya
एतत्-रूपम् प्रतिषेधति इति एव सूत्रयेत्etat-rūpam pratiṣedhati iti eva sūtrayet[ведь] мог отсутрить просто «отрицает сей образ»; sūtrayet
तस्मात् यथा-उक्तम् एव साधीयःtasmāt yathā-uktam eva sādhīyaḥпотому сказанное — вернейшее; sādhīyaḥ
भाष्य का अनुवाद

Но [возразят]: «две ведь формы Брахмана — плотная и неплотная…»; явив образы («как шафранная риза, как белая овчина, как индрагопа, пламя, лотос, ВСПЫШКА МОЛНИИ»), шрути передаёт: «теперь наставление: НЕ [ТО], НЕ [ТО]; нет ведь иного, высшего; а имя — ИСТИНА ИСТИН: праны — истина, Он — истина их». [Мол:] «нети-нети» отрицает ВСЁ иное от Брахмана (косное и сознающее!), остаётся голое Сущее, джива — отражение в авидье, а «малость-вездесущесть» — домыслы, как небо в горшке. На это говорит:

«Отрицает [лишь] СТОЛЬКОСТЬ упомянутого — и затем речёт ещё больше».

Не преподаёт эта шрути бескачественного и не отрицает всякой вещи. Что же? Речя Его ОТЛИЧЁННЫМ ОБРАЗАМИ, отрицает СТОЛЬКОСТЬ (иятта) — исчерпанность Брахмана упомянутыми [двумя] формами, — а НЕ сами формы. И после отрицания речёт ЕЩЁ БОЛЬШЕ: имя «Истина истин» [и прочие образы]. «Ити» [в «нети»] — о пределе: «НЕ [лишь] столько» — сказуемое о Нём БЕЗ ПРЕДЕЛА. Здесь преподана отличённость Брахмана БЕСКОНЕЧНЫМИ качествами — пракритными и НЕПРАКРИТНЫМИ (плотное-неплотное — пракритны; шафранная риза и прочие — непракритны!); дживы-«праны» означены «истиной» (не превращаются сущностью), Он — «Истиной истин» (нет и сжатия-раскрытия знания). Потому: джива вечно-сознающ; Он — иноприроден, сонм бесконечных благих качеств: бхакти к Нему состоятельна. И [добавь]: будь шрути за отрицание всех образов — сама преподав немирской образ и затем отрицая его, она впала бы в БРЕД БЕЗУМЦА; и сутракара, [точно] выбравший слово «столькость», мнился бы неосмотрительным. Сказанное — вернейшее.

संस्करण

cfa8d5d31aaf · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 5:11:31 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 3.2.21

श्लोक बदलें इन कुंजियों से