स एव तु कर्मानुस्मृति-शब्द-विधिभ्यः
sa eva tu karmānusmṛti-śabda-vidhibhyaḥ
Просыпается ТОТ ЖЕ [кто уснул]: по [незавершённым] делам, узнаванию, слову и предписанию.
अथ सतश् चागत्य न विदुः [छा.उ. 6.10.2] इत्य् अत्र विचारान्तरम् । सुप्त एवोत्तिष्ठेद् उतान्य एवेति संशये ब्रह्म-सम्पन्नस्य प्राचीन-देहादि-सम्बन्धासम्भवात् अन्य एवेति प्राप्ते—
स एव तु कर्मानुस्मृति-शब्द-विधिभ्यः ॥
तु-शब्दः शङ्का-क्षेपाय । सुप्त एवोत्तिष्ठति नान्यः । कुतः ? कर्मादिभ्यः । सुप्ति-प्राग्-अनुष्ठित-शेष-लौकिक-कर्म-समापनं कर्म-शब्दार्थः । अनुस्मृतिर् योऽहं सुप्तः स एव प्रतिबुद्धोऽस्मि प्रत्यभिज्ञा । शब्दस् तु--इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद् यद् भवन्ति तदा भवन्ति [छा.उ. 6.10.2] इति छान्दोग्य-श्रुतिः । व्याघ्रादयो जीवाः सुप्तेः प्राग् यद् यच् छरीरं प्राप्तास् त एव प्रतिबुद्धास् तत् तद् एवाप्नुवन्तीति तत्रार्थः । विधिश् च, आत्मानम् एव लोकम् उपासीत [बृ.आ.उ. 1.4.15] इति बृहद्-आरण्यक-दृष्टो मोक्ष-विषयः । सोऽपि सुप्तस्य मुक्तत्वेऽर्थकः स्यात् । अयं भावः—यथा लवणाम्बु-पूर्णः पिहित-मुखः कुम्भो गङ्गायां निक्षिप्तः पुनर् उद्ध्रियते, तथा वासनावृतो जीवः सुप्तो विरत-समस्त-करणो विश्वास-स्थानं ब्रह्म सम्पद्यापि पुन-भोगायोत्तिष्ठति । न च निर्वासनवत् तत्-सारूप्यम् उपैति । तद् एतच् च कर्मादिभ्योऽवगतम् इति ॥9॥
--ओ)0(ओ--
atha sataś cāgatya na viduḥ [chā.u. 6.10.2] ity atra vicārāntaram | supta evottiṣṭhed utānya eveti saṁśaye brahma-sampannasya prācīna-dehādi-sambandhāsambhavāt anya eveti prāpte—
sa eva tu karmānusmṛti-śabda-vidhibhyaḥ ||
tu-śabdaḥ śaṅkā-kṣepāya | supta evottiṣṭhati nānyaḥ | kutaḥ ? karmādibhyaḥ | supti-prāg-anuṣṭhita-śeṣa-laukika-karma-samāpanaṁ karma-śabdārthaḥ | anusmṛtir yo'haṁ suptaḥ sa eva pratibuddho'smi pratyabhijñā | śabdas tu--iha vyāghro vā siṁho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṁśo vā maśako vā yad yad bhavanti tadā bhavanti [chā.u. 6.10.2] iti chāndogya-śrutiḥ | vyāghrādayo jīvāḥ supteḥ prāg yad yac charīraṁ prāptās ta eva pratibuddhās tat tad evāpnuvantīti tatrārthaḥ | vidhiś ca, ātmānam eva lokam upāsīta [bṛ.ā.u. 1.4.15] iti bṛhad-āraṇyaka-dṛṣṭo mokṣa-viṣayaḥ | so'pi suptasya muktatve'rthakaḥ syāt | ayaṁ bhāvaḥ—yathā lavaṇāmbu-pūrṇaḥ pihita-mukhaḥ kumbho gaṅgāyāṁ nikṣiptaḥ punar uddhriyate, tathā vāsanāvṛto jīvaḥ supto virata-samasta-karaṇo viśvāsa-sthānaṁ brahma sampadyāpi puna-bhogāyottiṣṭhati | na ca nirvāsanavat tat-sārūpyam upaiti | tad etac ca karmādibhyo'vagatam iti ||9||
--o)0(o--
6a8fbc548f08 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 5:11:31 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Встаёт ли уснувший — или, [побывав в Брахмане], ДРУГОЙ («у достигшего связи с прежним телом не бывать»)? При полученном —
«Тот же: по делам, узнаванию, слову и предписанию».
Встаёт именно уснувший. По делам: доводит остаток начатых до сна дел. По узнаванию: «кто уснул — тот я и проснулся». По слову: «здесь тигр ли, лев ли, волк, вепрь, червь, мотылёк, слепень или комар — кем были, тем и пребывают» [Чхандогья]. По предписанию: [заповедь] о мокше бессмысленна, будь спящий уже муктой. Вот суть: как ЗАКУПОРЕННЫЙ кувшин солёной воды, погружённый в Гангу и вновь поднятый, — так джива, укутанный васанами, со смолкшими орудиями, хоть и достигнув Брахмана — ЛОЖА ДОВЕРИЯ, — встаёт к новому вкушению и не входит, как безвасанный, в сообразность Ему.