शिरो ऽभूद् द्रुपदो राजा महत्या सेनया वृतः ॥
कुन्तिभोजश् च चैद्यश् च चक्षुष्य् आस्तां जनेश्वर ॥
दाशार्णकाः प्रयागाश् च दाशेरकगणैः सह ॥
अनूपगाः किराताश् च ग्रीवायां भरतर्षभ ॥
पटच्चरैश् च हुण्डैश् च राजन् पौरवकैस् तथा ॥
निषादैः सहितश् चापि पृष्ठम् आसीद् युधिष्ठिरः ॥
पक्षौ तु भीमसेनश् च धृष्टद्युम्नश् च पार्षतः ॥
द्रौपदेयाभिमन्युश् च सात्यकिश् च महारथः ॥
पिशाचा दरदाश् चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सह ॥
मडका लडकाश् चैव तङ्गणाः परतङ्गणाः ॥
बाह्लिकास् तित्तिराश् चैव चोलाः पाण्ड्याश् च भारत ॥
एते जनपदा राजन् दक्षिणं पक्षम् आश्रिताः ॥
अग्निवेष्या जगत्तुण्डाः पलदाशाश् च भारत ॥
शबरास् तुम्बुपाश् चैव वत्साश् च सह नाकुलैः ॥
नकुलः सहदेवश् च वामं पार्श्वं समाश्रिताः ॥
रथानाम् अयुतं पक्षौ शिरश् च नियुतं तथा ॥
पृष्ठम् अर्बुदम् एवासीत् सहस्राणि च विंशतिः ॥
ग्रीवायां नियुतं चापि सहस्राणि च सप्ततिः ॥
पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाः ॥
जग्मुः परिवृता राजंश् चलन्त इव पर्वताः ॥
जघनं पालयाम् आस विराटः सह केकयैः ॥
काशिराजश् च शैब्यश् च रथानाम् अयुतैस् त्रिभिः ॥
एवम् एतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ॥
सूर्योदयनम् इच्छन्तः स्थिता युद्धाय दंशिताः ॥
तेषाम् आदित्यवर्णानि विमलानि महान्ति च ॥
श्वेतच्छत्राण्य् अशोभन्त वारणेषु रथेषु च ॥
śiro 'bhūd drupado rājā mahatyā senayā vṛtaḥ ||
kuntibhojaś ca caidyaś ca cakṣuṣy āstāṃ janeśvara ||
dāśārṇakāḥ prayāgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha ||
anūpagāḥ kirātāś ca grīvāyāṃ bharatarṣabha ||
paṭaccaraiś ca huṇḍaiś ca rājan pauravakais tathā ||
niṣādaiḥ sahitaś cāpi pṛṣṭham āsīd yudhiṣṭhiraḥ ||
pakṣau tu bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ ||
draupadeyābhimanyuś ca sātyakiś ca mahārathaḥ ||
piśācā daradāś caiva puṇḍrāḥ kuṇḍīviṣaiḥ saha ||
maḍakā laḍakāś caiva taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ ||
bāhlikās tittirāś caiva colāḥ pāṇḍyāś ca bhārata ||
ete janapadā rājan dakṣiṇaṃ pakṣam āśritāḥ ||
agniveṣyā jagattuṇḍāḥ paladāśāś ca bhārata ||
śabarās tumbupāś caiva vatsāś ca saha nākulaiḥ ||
nakulaḥ sahadevaś ca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ ||
rathānām ayutaṃ pakṣau śiraś ca niyutaṃ tathā ||
pṛṣṭham arbudam evāsīt sahasrāṇi ca viṃśatiḥ ||
grīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāṇi ca saptatiḥ ||
pakṣakoṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ ||
jagmuḥ parivṛtā rājaṃś calanta iva parvatāḥ ||
jaghanaṃ pālayām āsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ ||
kāśirājaś ca śaibyaś ca rathānām ayutais tribhiḥ ||
evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ ||
sūryodayanam icchantaḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ ||
teṣām ādityavarṇāni vimalāni mahānti ca ||
śvetacchatrāṇy aśobhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca ||
Головой строя стал царь Друпада, окружённый великим войском; Кунтибходжа и царь Чеди были двумя глазами, о владыка людей. Дашарнаки, праяги вместе с отрядами дашераков, анупаги и кираты составили шею, о лучший из Бхаратов. Юдхиштхира вместе с патаччарами, хундами, пауравами и нишадами стал спиной строя, о царь. Два крыла образовали Бхимасена и Дхриштадьюмна Паршата; там же были сыновья Драупади, Абхиманью и великий ратхин Сатьяки. Пишачи, дарады, пундры с кундивишами, мадаки, ладаки, танганы, паратaнганы, бахлики, титтиры, чолы и пандьи, о Бхарата, эти народы заняли правое крыло, о царь. Агнивешьи, джагаттунды, паладаши, шабары, тумбупы, ватсы с накулами, а также Накула и Сахадева заняли левую сторону. Во флангах было по десять тысяч колесниц, в голове — ниюта, тыл составлял арбуду и ещё двадцать тысяч, а в шее было ниюта и ещё семьдесят тысяч. На краях крыльев, их ответвлениях и концах двигались слоны, окружённые охраной, о царь, словно движущиеся горы. Тыл охранял Вирата вместе с кекаями, а также царь Каши и Шайбья с тридцатью тысячами колесниц. Так Пандавы, выстроив этот великий строй, вооружённые, стояли для битвы, ожидая восхода солнца, о Бхарата. Их большие, чистые, солнечного цвета белые зонты сияли над слонами и колесницами».
0f9f8e633461 · опубликовано 17 июл. 2026 г., 21:12:34 UTC
Доступно наRUENЛистайте стихи клавишами
Описание вьюхи показывает, как после ночной растерянности войско снова обретает тело: голова, глаза, шея, спина, крылья. Дхарма нуждается не только в правоте, но и в форме, дисциплине и верном расположении сил.