Махабхарата
Бхишма-парва, глава 1036.103.70-82
5864 / 15823
Махабхарата · 6.103.70-82
Деванагари

भीष्म उवाच
सत्यम् एतन् महाबाहो यथा वदसि पाण्डव ॥
नाहं शक्यो रणे जेतुं सेन्द्रैर् अपि सुरासुरैः ॥
आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः ॥
न्यस्तशस्त्रं तु मां राजन् हन्युर् युधि महारथाः ॥
निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे ॥
द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि ॥
स्त्रियां स्त्रीनामधेये च विकले चैकपुत्रके ॥
अप्रसूते च दुष्प्रेक्ष्ये न युद्धं रोचते मम ॥
इमं च शृणु मे पार्थ संकल्पं पूर्वचिन्तितम् ॥
अमङ्गल्यध्वजं दृष्ट्वा न युध्येयं कथं चन ॥
य एष द्रौपदो राजंस् तव सैन्ये महारथः ॥
शिखण्डी समराकाङ्क्षी शूरश् च समितिंजयः ॥
यथाभवच् च स्त्री पूर्वं पश्चात् पुंस्त्वम् उपागतः ॥
जानन्ति च भवन्तो ऽपि सर्वम् एतद् यथातथम् ॥
अर्जुनः समरे शूरः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ॥
माम् एव विशिखैस् तूर्णम् अभिद्रवतु दंशितः ॥
अमङ्गल्यध्वजे तस्मिन् स्त्रीपूर्वे च विशेषतः ॥
न प्रहर्तुम् अभीप्सामि गृहीतेषुं कथं चन ॥
तद् अन्तरं समासाद्य पाण्डवो मां धनंजयः ॥
शरैर् घातयतु क्षिप्रं समन्ताद् भरतर्षभ ॥
न तं पश्यामि लोकेषु यो मां हन्यात् समुद्यतम् ॥
ऋते कृष्णान् महाभागात् पाण्डवाद् वा धनंजयात् ॥
एष तस्मात् पुरोधाय कं चिद् अन्यं ममाग्रतः ॥
मां पातयतु बीभत्सुर् एवं ते विजयो भवेत् ॥
एतत् कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं वचनं मम ॥
ततो जेष्यसि संग्रामे धार्तराष्ट्रान् समागतान् ॥

Транслитерация (IAST)

bhīṣma uvāca
satyam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava ||
nāhaṃ śakyo raṇe jetuṃ sendrair api surāsuraiḥ ||
āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ ||
nyastaśastraṃ tu māṃ rājan hanyur yudhi mahārathāḥ ||
nikṣiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje ||
dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini ||
striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputrake ||
aprasūte ca duṣprekṣye na yuddhaṃ rocate mama ||
imaṃ ca śṛṇu me pārtha saṃkalpaṃ pūrvacintitam ||
amaṅgalyadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kathaṃ cana ||
ya eṣa draupado rājaṃs tava sainye mahārathaḥ ||
śikhaṇḍī samarākāṅkṣī śūraś ca samitiṃjayaḥ ||
yathābhavac ca strī pūrvaṃ paścāt puṃstvam upāgataḥ ||
jānanti ca bhavanto 'pi sarvam etad yathātatham ||
arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam ||
mām eva viśikhais tūrṇam abhidravatu daṃśitaḥ ||
amaṅgalyadhvaje tasmin strīpūrve ca viśeṣataḥ ||
na prahartum abhīpsāmi gṛhīteṣuṃ kathaṃ cana ||
tad antaraṃ samāsādya pāṇḍavo māṃ dhanaṃjayaḥ ||
śarair ghātayatu kṣipraṃ samantād bharatarṣabha ||
na taṃ paśyāmi lokeṣu yo māṃ hanyāt samudyatam ||
ṛte kṛṣṇān mahābhāgāt pāṇḍavād vā dhanaṃjayāt ||
eṣa tasmāt purodhāya kaṃ cid anyaṃ mamāgrataḥ ||
māṃ pātayatu bībhatsur evaṃ te vijayo bhavet ||
etat kuruṣva kaunteya yathoktaṃ vacanaṃ mama ||
tato jeṣyasi saṃgrāme dhārtarāṣṭrān samāgatān ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма произнёс
सत्यम् एतत् महाबाहोsatyam etat mahābāhoистина это, сильнорукий; это правда
यथा वदसि पाण्डवyathā vadasi pāṇḍavaкак ты говоришь, Пандава; как ты сказал
न अहम् शक्यः रणे जेतुम्na aham śakyaḥ raṇe jetumя не могу быть побеждён в бою; меня невозможно одолеть
सेन्द्रैः अपि सुरासुरैःsendraiḥ api surāsuraiḥдаже богами и асурами с Индрой; даже всем сонмом
आत्तशस्त्रः रणे यत्तःāttaśastraḥ raṇe yattaḥс поднятым оружием в бою, сосредоточенный; вооружённый и внимательный
गृहीतवरकार्मुकःgṛhītavarakārmukaḥдержащий превосходный лук; с лучшим луком в руке
न्यस्तशस्त्रम् तु माम् राजन्nyastaśastram tu mām rājanно сложившего оружие меня, царь; меня без оружия
हन्युः युधि महारथाःhanyuḥ yudhi mahārathāḥмогли бы убить в битве махаратхи; великие ратхины сразят
निक्षिप्तशस्त्रे पतितेnikṣiptaśastre patiteпри сложившем оружие, упавшем; если оружие брошено
विमुक्तकवचध्वजेvimuktakavacadhvajeснявшем доспех и знамя; без панциря и стяга
द्रवमाणे च भीते चdravamāṇe ca bhīte caи бегущем, и испуганном; убегающем от страха
तव अस्मि इति च वादिनिtava asmi iti ca vādiniи говорящем «я твой»; просящем защиты
स्त्रियाम् स्त्रीनामधेये चstriyām strīnāmadheye caна женщину и носящего женское имя; на женщину или женское имя
विकले च एकपुत्रकेvikale ca ekaputrakeна увечного и единственного сына; на слабого и одного сына
अप्रसूते च दुष्प्रेक्ष्येaprasūte ca duṣprekṣyeна бездетного и трудновзираемого; на не родившего
न युद्धम् रोचते ममna yuddham rocate mamaбитва не нравится мне; я не желаю боя
इमम् च शृणु मे पार्थimam ca śṛṇu me pārthaи это услышь от меня, Партха; слушай моё
संकल्पम् पूर्वचिन्तितम्saṃkalpam pūrvacintitamрешение прежде обдуманное; давний обет
अमङ्गल्यध्वजम् दृष्ट्वाamaṅgalyadhvajam dṛṣṭvāувидев неблагой знак; глядя на дурной стяг
न युध्येयम् कथं चनna yudhyeyam kathaṃ canaне буду сражаться никак; ни за что не стану биться
यः एषः द्रौपदः राजन्yaḥ eṣaḥ draupadaḥ rājanкоторый этот Драупада, царь; вот этот сын Друпады
तव सैन्ये महारथःtava sainye mahārathaḥв твоём войске махаратха; великий ратхин армии
शिखण्डी समराकाङ्क्षीśikhaṇḍī samarākāṅkṣīШикханди, жаждущий битвы; Шикханди, стремящийся к бою
शूरः च समितिंजयःśūraḥ ca samitiṃjayaḥи герой, победитель собраний; храбрый победитель схваток
यथा अभवत् च स्त्री पूर्वम्yathā abhavat ca strī pūrvamкак был женщиной прежде; что раньше был женщиной
पश्चात् पुंस्त्वम् उपागतःpaścāt puṃstvam upāgataḥпосле мужское состояние достиг; затем стал мужчиной
जानन्ति च भवन्तः अपिjānanti ca bhavantaḥ apiзнаете и вы также; и вы это знаете
सर्वम् एतत् यथातथम्sarvam etat yathātathamвсё это как есть; всю правду
अर्जुनः समरे शूरःarjunaḥ samare śūraḥАрджуна в бою герой; храбрый Арджуна
पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्puraskṛtya śikhaṇḍinamпоставив впереди Шикханди; выдвинув Шикханди
माम् एव विशिखैः तूर्णम्mām eva viśikhaiḥ tūrṇamменя самого стрелами быстро; пусть меня сразу стрелами
अभिद्रवतु दंशितःabhidravatu daṃśitaḥпусть атакует защищённый доспехом; нападёт вооружённый
अमङ्गल्यध्वजे तस्मिन्amaṅgalyadhvaje tasminна том с неблагим стягом; при этом дурном знаке
स्त्रीपूर्वे च विशेषतःstrīpūrve ca viśeṣataḥи бывшем женщиной особенно; особенно прежде женщине
न प्रहर्तुम् अभीप्सामिna prahartum abhīpsāmiне желаю ударить; не намерен поражать
गृहीतेषुम् कथं चनgṛhīteṣum kathaṃ canaсо взятой стрелой никак; даже держа стрелу
तत् अन्तरम् समासाद्यtat antaram samāsādyaту возможность обретя; поймав этот промежуток
पाण्डवः माम् धनंजयःpāṇḍavaḥ mām dhanaṃjayaḥПандава Дхананджая меня; Арджуна меня
शरैः घातयतु क्षिप्रम्śaraiḥ ghātayatu kṣipramстрелами пусть убьёт быстро; пусть немедля сразит
समन्तात् भरतर्षभsamantāt bharatarṣabhaсо всех сторон, бык Бхаратов; отовсюду
न तम् पश्यामि लोकेषुna tam paśyāmi lokeṣuне вижу того в мирах; я не знаю никого
यः माम् हन्यात् समुद्यतम्yaḥ mām hanyāt samudyatamкто убил бы меня поднявшегося; сразил бы меня готового
ऋते कृष्णात् महाभागात्ṛte kṛṣṇāt mahābhāgātкроме Кришны великосчастного; кроме великого Кришны
पाण्डवात् वा धनंजयात्pāṇḍavāt vā dhanaṃjayātили Пандавы Дхананджаи; или Арджуны
एषः तस्मात् पुरोधायeṣaḥ tasmāt purodhāyaего поэтому поставив впереди; выставив такого перед собой
कम् चित् अन्यम् मम अग्रतःkam cit anyam mama agrataḥкого-либо другого передо мной; иного у меня перед лицом
माम् पातयतु बीभत्सुःmām pātayatu bībhatsuḥпусть меня повалит Бибхатсу; пусть Арджуна низложит
एवम् ते विजयः भवेत्evam te vijayaḥ bhavetтак твоя победа будет; так победишь
एतत् कुरुष्व कौन्तेयetat kuruṣva kaunteyaэто сделай, Каунтея; поступи так
यथोक्तम् वचनम् ममyathoktam vacanam mamaкак сказано слово моё; по моему указанию
ततः जेष्यसि संग्रामेtataḥ jeṣyasi saṃgrāmeтогда победишь в битве; после этого одолеешь
धार्तराष्ट्रान् समागतान्dhārtarāṣṭrān samāgatānсобравшихся Дхартраштров; сыновей Дхритараштры
Литературный перевод

Бхишма сказал: «Это правда, сильнорукий Пандава, как ты говоришь: меня невозможно победить в бою даже богам и асурам во главе с Индрой, пока я вооружён, внимателен и держу в руке превосходный лук. Но если я сложу оружие, царь, великие ратхины смогут убить меня в битве. Я не желаю сражаться с тем, кто бросил оружие, пал, снял доспех и знамя, бежит или испуган, или говорит: “Я твой”. Я не желаю боя с женщиной, с тем, кто носит женское имя, с увечным, с единственным сыном, с бездетным и с тем, на кого тяжело смотреть. Слушай также, Партха, моё давнее решение: увидев неблагой знак, я ни за что не буду сражаться. Вот этот сын Друпады, царь, великий ратхин в твоём войске, Шикханди, жаждущий битвы, храбрый победитель схваток: вы знаете всю правду о том, что прежде он был женщиной, а потом достиг мужского состояния. Пусть храбрый Арджуна, вооружённый и защищённый доспехом, поставит Шикханди впереди и быстро нападёт на меня самого стрелами. При этом неблагом знаке, особенно перед тем, кто прежде был женщиной, я ни за что не желаю наносить удар, даже держа стрелу. Воспользовавшись этой возможностью, пусть Пандава Дхананджая быстро сразит меня стрелами со всех сторон, о бык Бхаратов. В мирах я не вижу никого, кто сразил бы меня, когда я готов к бою, кроме великого Кришны или Пандавы Дхананджаи. Поэтому пусть Бибхатсу поставит передо мной кого-либо такого впереди себя и повалит меня; так будет твоя победа. Сделай это, Каунтея, как я сказал. Тогда ты победишь в сражении собравшихся сыновей Дхритараштры».

Версия

a0819587e193 · опубликовано 17 июл. 2026 г., 21:55:41 UTC

Доступно наRUEN

Листайте стихи клавишами