174 / 558
Говинда-бхашья · 2.2.2
Деванагари

प्रवृत्तेश् च

Транслитерация (IAST)

pravṛtteś ca

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
प्रवृत्तेःpravṛtteḥиз-за побуждения; pra + √vṛt «приходить в движение», отложительный падеж; кто толкнёт недвижную материю к творению?
caи; соединительная частица; второй довод
Литературный перевод

И [дивной] деятельности [нет у косного без сознающего]: колесница не едет без возницы.

Говинда-бхашья Баладевы Видьябхушаны
Деванагари

प्रवृत्तेश् च ॥

जडस्य चेतनाधिष्ठितत्वे सतीति शेषः । यस्मिन्न् अधिष्ठातरि सति जडं प्रवर्तते तस्यैव सा प्रवृत्तिर् इति निश्चितं रथ-सूतादौ । इत्थं च फलतीत्य् आदिकं प्रत्युक्तम् । तत्रापि चेतनाधिष्ठितत्वात् तच् चान्तर्यामि-ब्राह्मणात् । एतत् परत्र स्फुटीभावि । चोऽवधारणे । अहं करोमीति चेतनस्यैव प्रवृत्ति-दर्शनात् जडस्य कर्तृत्वं नेति वा ।

ननु प्रकृति-पुरुषयोः सन्निधि-मात्रेण मिथो धर्माध्यासात् जगद्-रचनोपपत्तिर् इति चेद् उच्यते अध्यास-हेतुः सन्निधिः किं तयोः सद्-भावः किं वा प्रकृति-पुरुष-गतः कश्चिद् विकार इति । नाद्यः मुक्तानाम् अप्य् अध्यास-प्रसङ्गात् । अन्त्योऽपि न तावत् प्रकृति-गतो विकारः अध्यास-कार्यतयाभिमतस्य तस्याध्यास-हेतुत्वायोगात्, न च पुरुष-गतः अस्वीकारात् ॥2॥

Транслитерация (IAST)

pravṛtteś ca ||

jaḍasya cetanādhiṣṭhitatve satīti śeṣaḥ | yasminn adhiṣṭhātari sati jaḍaṁ pravartate tasyaiva sā pravṛttir iti niścitaṁ ratha-sūtādau | itthaṁ ca phalatīty ādikaṁ pratyuktam | tatrāpi cetanādhiṣṭhitatvāt tac cāntaryāmi-brāhmaṇāt | etat paratra sphuṭībhāvi | co'vadhāraṇe | ahaṁ karomīti cetanasyaiva pravṛtti-darśanāt jaḍasya kartṛtvaṁ neti vā |

nanu prakṛti-puruṣayoḥ sannidhi-mātreṇa mitho dharmādhyāsāt jagad-racanopapattir iti ced ucyate adhyāsa-hetuḥ sannidhiḥ kiṁ tayoḥ sad-bhāvaḥ kiṁ vā prakṛti-puruṣa-gataḥ kaścid vikāra iti | nādyaḥ muktānām apy adhyāsa-prasaṅgāt | antyo'pi na tāvat prakṛti-gato vikāraḥ adhyāsa-kāryatayābhimatasya tasyādhyāsa-hetutvāyogāt, na ca puruṣa-gataḥ asvīkārāt ||2||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
प्रवृत्तेः चpravṛtteḥ ca«и по деятельности»; сутра 2.2.2
जडस्य चेतन-अधिष्ठितत्वे सति इति शेषःjaḍasya cetana-adhiṣṭhitatve sati iti śeṣaḥ[деятельность] косного — при управлении сознающим: таково восполнение; śeṣa
यस्मिन् अधिष्ठातरि सति जडम् प्रवर्ततेyasmin adhiṣṭhātari sati jaḍam pravartateпри каком управителе косное движется; adhiṣṭhātṛ!
तस्य एव सा प्रवृत्तिः इतिtasya eva sā pravṛttiḥ itiего и есть та деятельность; pravṛtti (OCR исправлен)
निश्चितम् रथ-सूत-आदौniścitam ratha-sūta-ādauрешено на колеснице с возницей; ratha-sūta!
इत्थम् च फलति इति आदिकम् प्रत्युक्तम्ittham ca phalati iti ādikam pratyuktamэтим отвечено и на «дерево плодоносит…»; pratyukta
तत्र अपि चेतन-अधिष्ठितत्वात्tatra api cetana-adhiṣṭhitatvātи там — управление сознающим; adhiṣṭhita
तत् च अन्तर्यामि-ब्राह्मणात्tat ca antaryāmi-brāhmaṇātи оно — из Антарьями-брахманы; antaryāmin!!
एतत् परत्र स्फुटी-भाविetat paratra sphuṭī-bhāviэто прояснится далее; paratra
च अवधारणेca avadhāraṇe«и» — в удостоверение; avadhāraṇa (OCR исправлен)
अहम् करोमि इतिaham karomi iti«я делаю»; aham!
चेतनस्य एव प्रवृत्ति-दर्शनात्cetanasya eva pravṛtti-darśanātдеятельность видна лишь у сознающего; darśana
जडस्य कर्तृत्वम् न इति वाjaḍasya kartṛtvam na iti vāлибо [так]: у косного делания нет; vā
ननुnanuно [скажут]; возражение
प्रकृति-पुरुषयोः सन्निधि-मात्रेणprakṛti-puruṣayoḥ sannidhi-mātreṇaодной близостью пракрити и пуруши; sannidhi
मिथः धर्म-अध्यासात्mithaḥ dharma-adhyāsātот взаимного наложения свойств; adhyāsa
जगत्-रचना-उपपत्तिः इति चेत्jagat-racanā-upapattiḥ iti cetустроение мира сбудется — если так; cet
उच्यतेucyateотвечаем; ucyate
अध्यास-हेतुः सन्निधिःadhyāsa-hetuḥ sannidhiḥблизость — причина наложения:; hetu
किम् तयोः सत्-भावःkim tayoḥ sat-bhāvaḥсамо ли их бытие; sad-bhāva
किम् वा प्रकृति-पुरुष-गतः कश्चित् विकारः इतिkim vā prakṛti-puruṣa-gataḥ kaścit vikāraḥ itiили некое изменение в них?; vikāra
न आद्यःna ādyaḥне первое; ādya
मुक्तानाम् अपि अध्यास-प्रसङ्गात्muktānām api adhyāsa-prasaṅgāt[иначе] наложение грозило бы и муктам; mukta!
अन्त्यः अपि नantyaḥ api naно и второе — нет; antya
तावत् प्रकृति-गतः विकारः [न]tāvat prakṛti-gataḥ vikāraḥ [na]изменение в пракрити — нет; prakṛti
अध्यास-कार्यतया अभिमतस्य तस्यadhyāsa-kāryatayā abhimatasya tasyaоно [у вас] мыслится СЛЕДСТВИЕМ наложения; kārya
अध्यास-हेतुत्वा-अयोगात्adhyāsa-hetutvā-ayogātи причиной наложения быть не может; ayoga!
न च पुरुष-गतः अस्वीकारात्na ca puruṣa-gataḥ asvīkārātи не в пуруше: [вами же] не признано; asvīkāra
Перевод комментария

«И по деятельности».

[Деятельность] косного — [лишь] при управлении сознающим: при каком управителе косное движется, его и есть та деятельность — решено на колеснице с возницей. Этим отвечено и на «дерево плодоносит [, вода течёт]»: и там — управление сознающим, и оно — из Антарьями-брахманы (это прояснится далее). Либо [так]: деятельность видна лишь у сознающего («я делаю») — у косного делания нет. Но [скажут]: одной близостью пракрити и пуруши, от взаимного наложения свойств, устроение сбудется. Отвечаем: близость — причина наложения — это само ли их бытие или некое изменение в них? Не первое: [бытие вечно —] наложение грозило бы и муктам. Но и второе — нет: изменение в пракрити [у вас] мыслится СЛЕДСТВИЕМ наложения — и причиной его быть не может; а в пуруше [изменение вами же] не признано.

Версия

cb79f1e9fd47 · опубликовано 27 июл. 2026 г., 04:41:38 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами