तद्-अनन्यत्वम् आरम्भण-शब्दादिभ्यः
tad-ananyatvam ārambhaṇa-śabdādibhyaḥ
Оно [изделие-мир] не иное от Того: по слову «арамбхана» и прочим [речениям Чхандогьи].
जगतो ब्रह्म-भेदम् अङ्गीकृत्य ब्रह्मणस् तद्-उपादानत्वं निरूपितम् असद् इति चेन् नेत्य् आदिना तम् एवाक्षिप्य समाधातुम् इदानीं प्रवर्तते । तत्रोपादेयं जगद्-उपादानात् ब्रह्मणो भिन्नम् अभिन्नं वेति वीक्षायां मृत्-पिण्ड उपादानं घट उपादेयम् इति धी-भेदात् । उपादानम् उपादेयम् इति शब्द-भेदात् । मृत्-पिण्डेन घटाय प्रवर्तते घटेन तु जलम् आनयेति प्रवृत्ति-भेदात् । पिण्डाकारम् उपादानं कम्बु-ग्रीवाद्य्-आकारम् उपादेयम् इत्य् आकार-भेदात् । पूर्व-कालम् उपादानम् उत्तर-कालम् उपादेयम् इति काल-भेदाच् च भिन्नम् एवोपादानाद् उपादेयम् । इतरथा कारक-व्यापार-वैयर्थ्य-प्रसङ्गाद् उपादानम् एव चेद् उपादेयं कृतं तर्हि तद्-व्यापारेण च सतोऽप्य् उपादेयस्याभिव्यक्तये तेन भाव्यं क्षोदाक्षमत्वात् । तथा हि, कारक-व्यापारात् प्राक् सा सती असती वा । नाद्यः तद्-व्यापार-वैयर्थ्यात् नित्योपलब्धि-प्रसङ्गाच् चोपादेयस्य । ततश् च नित्यानित्य-विभागो विलुप्येत । तथाभिव्यक्तेर् अभिव्यक्त्य्-अन्तरेऽङ्गीकृतेऽनवस्था । न चान्त्यः असत्-कार्यापत्तेः । तस्माद् असत उपादेयस्योत्पत्ति-हेतुत्वे नार्थवत्त्वं व्यापारस्येत्य् असत्त्वाद् एवोपादानात् भिन्नम् उपादेयम् इति वैशेषिकादि नयात् पूर्व-पक्षे प्राप्ते परिहरति—
तद् अनन्यत्वम् आरम्भण-शब्दादिभ्यः ॥
तस्मात् जीव-प्रकृति-शक्ति-युक्तात् जगद्-उपादानात् ब्रह्मणः अनन्यद् एवोपादेयं जगत् । कुतः ? आरम्भनेति । आरम्भण-शब्द आदिर् येषां तेभ्यो वाक्येभ्यः । वाचारम्भणं विकारो नाम-धेयं मृत्तिकेत्य् एव सत्यम् [छा.उ. 6.1.4], सद् एव सौम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् [छा.उ. 6.2.1], तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेय [छा.उ. 6.2.3], सन्-मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सदायतनाः सत् प्रतिष्ठाः [छा.उ. 6.8.6], ऐतदात्म्यम् इदं सर्वम् [छा.उ. 6.8.1] इत्य् एवं-विधानि छान्दोग्ये वाक्यानि सान्तराण्य् अप्य् अत्र विवक्षितानि । तानि हि चिज्-जडात्मकस्य जगतस् तद्-युक्तात् परस्मात् ब्रह्मणोऽनन्यत्वं वदन्ति । तथा हि कृत्स्नं जगत् तादृग् ब्रह्मोपादानकम् अतो ब्रह्माभिन्नम् इति हृदि विनिश्चित्योपादान-भूत-ब्रह्म-विज्ञानेनोपादेयस्य जगतः कृत्स्नस्य विज्ञानं भवतीत्य् आचार्यः प्रतिजज्ञे । स्तब्धोऽस्युत तम् आदेशम् अप्राक्षीः येनाश्रुतं श्रुतं भवति इत्य् आदिना । तद्-आशयम् अविदुषा शिष्येणान्य-ज्ञानाद् अन्य-ज्ञानम् न सम्भवतीति विमृश्य, कथं नु भगवः स आदेश इति परिपृष्टः स जगतो ब्रह्मोपादानकतां वदिष्यन् लोक-प्रतीति-सिद्धम् उपादेयस्योपादानाभेदं दर्शयति यथा सौम्यैकेन मृत्-पिण्डेनेत्य् आदिना । एकस्माद् एव मृत्-पिण्डोपादानात् जातं घटादि सर्वं तेनैव विज्ञातेन विज्ञानं स्यात् तस्य ततोऽनतिरेकात् । एवम् आदेशे ब्रह्मणि सर्वोपादाने विज्ञाते तद् उपादेयं कृत्स्नं जगत् विज्ञातं भवतीति तत्रार्थः ।
ननु धी-शब्दादि-भेदाद् उपादेयम् उपादानाद् अन्यत् स्याद् इति चेत् तत्राह वाचारम्भणम् इति । आरभ्यत इत्य् आरम्भणं कर्मणि ल्युट्, कृत्य-ल्युटो बहुलम् इति स्मरणात् । मृत्-पिण्डस्य कम्बु-ग्रीवादि-रूप-संस्थान-सम्बन्धे सति विकार इति नाम-धेयम् आरब्धं व्यवहर्तृभिः । किम्-अर्थं ? तत्राह—वाचेति । वाचा वाक्-पूर्वकेण व्यवहारेण हेतुना । फल-हेतुत्व-विवक्षया तृतीया । घटेन जलम् आनयेत्य् आदि वाक्-पूर्वक-व्यवहार-सिद्ध्य्-अर्थं मृद्-द्रव्यम् एव ज्ञान-संस्थान-विशेषं सत् घटादि-नाम-भाग् भवति । तस्य घटाद्य्-अवस्थस्यापि मृत्तिकेत्य् एव नाम-धेयं सत्यं प्रामाणिक्यम् । ततश् च घटाद्य् अपि मृद् द्रव्यम् इत्य् एव सत्यं, न तु द्रव्यान्तरम् इति । अतस् तस्यैव मृद्-द्रव्यस्य संस्थानान्तर-योग-मात्रेण धी-शब्दान्तरादि सम्भवति । यथैकस्यैव चैत्रस्यावस्था-विशेष-सम्बन्धात् बाल-युवादि-धी-शब्दान्तरादि सम्भवति मृद्-आद्य्-उपादाने तादात्म्येन सद् एव घटादि-दण्डादिना निमित्तेनाभिव्यज्यते न त्व् असद् उत्पद्यते इत्य् अभिन्नम् एव उपादेयम् उपादानात् । भेदे किलोन्माने द्वैगुण्यापत्तिः । मृत्-पिण्डस्य गुरुत्वम् एकं घटादेश् चैकम् इति तुलारोहे द्वि-गुणं तत् स्यात् । एवम् अन्यच् च । न तु शुक्ति-रूप्यादिवद् विवर्तो न च शुक्तेः सकाशात् स्वतोऽन्यत्र सिद्धं रूप्यम् इव भिन्नम् इत्य् एव-कारात् । एवम् इति शब्दानर्थक्यं कष्ट-कल्पनं च निरस्तम् । न चाभिव्यक्ति-पक्षस्य निर्मूलत्वं शक्यं वक्तुं,
कल्पान्ते काल-सृष्टेन योऽन्धेन तमसावृतम् ।
अभिव्यनक् जगद् इदं स्वयं-रोचिः स्वरोचिषे ॥
इत्य् आदि प्रमाण-सिद्धेः, न च सिद्ध-साधनतानवस्था वा दोषः । कारक-व्यापारात् पूर्वम् अभिव्यक्तेः सत्त्वानङ्गीकारात् अभिव्यक्त्य्-अन्तरानङ्गीकाराच् च ।
नन्व् एवम् असत्-कार्यतापत्तिः पूर्वम् असत्यास् तस्यास् तद्-व्यापारेणोत्पाद्यमानत्वाद् इति चेन्, मैवम् । तस्याः कार्यत्वाभावात् । स्वतन्त्राभिव्यक्तिमत्त्वं किल कार्यत्वं तच् च तस्यां नास्ति । आश्रयाभिव्यक्त्यैव तत् सिद्धेः । तद्-व्यापारेण संस्थान-योग-रूपाभिव्यक्तिर् नियताभिव्यङ्ग्येति प्रकृते न किञ्चिद् अवद्यम् । यत् तु असतः कार्यस्योत्पत्तिर् इति वदन्ति, तन् मन्दं क्षोदाक्षमत्त्वात् । तथा हि, व्यापारात् प्राग् असच् चेत् कार्यं, तर्हि सर्वस्मात् सर्वम् उत्पद्येत । सर्वत्र सर्वाभाव-सौलभ्यात् । तिलेभ्यस् तैलम् इव क्षीरादिकम् अप्य् उत्पन्नं स्यात् । अकर्तृका चोत्पत्तिः कार्यस्यासत्त्वात् । न च कारण-निष्ठा शक्तिर् एव कार्यं नियच्छेद् इति वाच्यम् असता सहासम्बन्धात् । किं चोत्पत्तिर् उत्पद्यते न वा आद्येऽनवस्था अन्त्येऽप्य् असत्त्वात् नित्यत्वाद् वानुत्पत्तिर् इति पक्ष-द्वयम् असाधु । सर्वदा कार्यानुपलम्भोपलम्भ-प्रसङ्गात् ।
ननु उत्पत्तेः स्वयम् उत्पत्ति-रूपत्वात् किम् उत्पत्त्य्-अन्तर-कल्पनयेति चेत् समम् एतद् अभिव्यक्तौ इति हि वक्तव्यम् ॥14॥
jagato brahma-bhedam aṅgīkṛtya brahmaṇas tad-upādānatvaṁ nirūpitam asad iti cen nety ādinā tam evākṣipya samādhātum idānīṁ pravartate | tatropādeyaṁ jagad-upādānāt brahmaṇo bhinnam abhinnaṁ veti vīkṣāyāṁ mṛt-piṇḍa upādānaṁ ghaṭa upādeyam iti dhī-bhedāt | upādānam upādeyam iti śabda-bhedāt | mṛt-piṇḍena ghaṭāya pravartate ghaṭena tu jalam ānayeti pravṛtti-bhedāt | piṇḍākāram upādānaṁ kambu-grīvādy-ākāram upādeyam ity ākāra-bhedāt | pūrva-kālam upādānam uttara-kālam upādeyam iti kāla-bhedāc ca bhinnam evopādānād upādeyam | itarathā kāraka-vyāpāra-vaiyarthya-prasaṅgād upādānam eva ced upādeyaṁ kṛtaṁ tarhi tad-vyāpāreṇa ca sato'py upādeyasyābhivyaktaye tena bhāvyaṁ kṣodākṣamatvāt | tathā hi, kāraka-vyāpārāt prāk sā satī asatī vā | nādyaḥ tad-vyāpāra-vaiyarthyāt nityopalabdhi-prasaṅgāc copādeyasya | tataś ca nityānitya-vibhāgo vilupyeta | tathābhivyakter abhivyakty-antare'ṅgīkṛte'navasthā | na cāntyaḥ asat-kāryāpatteḥ | tasmād asata upādeyasyotpatti-hetutve nārthavattvaṁ vyāpārasyety asattvād evopādānāt bhinnam upādeyam iti vaiśeṣikādi nayāt pūrva-pakṣe prāpte pariharati—
tad ananyatvam ārambhaṇa-śabdādibhyaḥ ||
tasmāt jīva-prakṛti-śakti-yuktāt jagad-upādānāt brahmaṇaḥ ananyad evopādeyaṁ jagat | kutaḥ ? ārambhaneti | ārambhaṇa-śabda ādir yeṣāṁ tebhyo vākyebhyaḥ | vācārambhaṇaṁ vikāro nāma-dheyaṁ mṛttikety eva satyam [chā.u. 6.1.4], sad eva saumyedam agra āsīd ekam evādvitīyam [chā.u. 6.2.1], tad aikṣata bahu syāṁ prajāyeya [chā.u. 6.2.3], san-mūlāḥ saumyemāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ sat pratiṣṭhāḥ [chā.u. 6.8.6], aitadātmyam idaṁ sarvam [chā.u. 6.8.1] ity evaṁ-vidhāni chāndogye vākyāni sāntarāṇy apy atra vivakṣitāni | tāni hi cij-jaḍātmakasya jagatas tad-yuktāt parasmāt brahmaṇo'nanyatvaṁ vadanti | tathā hi kṛtsnaṁ jagat tādṛg brahmopādānakam ato brahmābhinnam iti hṛdi viniścityopādāna-bhūta-brahma-vijñānenopādeyasya jagataḥ kṛtsnasya vijñānaṁ bhavatīty ācāryaḥ pratijajñe | stabdho'syuta tam ādeśam aprākṣīḥ yenāśrutaṁ śrutaṁ bhavati ity ādinā | tad-āśayam aviduṣā śiṣyeṇānya-jñānād anya-jñānam na sambhavatīti vimṛśya, kathaṁ nu bhagavaḥ sa ādeśa iti paripṛṣṭaḥ sa jagato brahmopādānakatāṁ vadiṣyan loka-pratīti-siddham upādeyasyopādānābhedaṁ darśayati yathā saumyaikena mṛt-piṇḍenety ādinā | ekasmād eva mṛt-piṇḍopādānāt jātaṁ ghaṭādi sarvaṁ tenaiva vijñātena vijñānaṁ syāt tasya tato'natirekāt | evam ādeśe brahmaṇi sarvopādāne vijñāte tad upādeyaṁ kṛtsnaṁ jagat vijñātaṁ bhavatīti tatrārthaḥ |
nanu dhī-śabdādi-bhedād upādeyam upādānād anyat syād iti cet tatrāha vācārambhaṇam iti | ārabhyata ity ārambhaṇaṁ karmaṇi lyuṭ, kṛtya-lyuṭo bahulam iti smaraṇāt | mṛt-piṇḍasya kambu-grīvādi-rūpa-saṁsthāna-sambandhe sati vikāra iti nāma-dheyam ārabdhaṁ vyavahartṛbhiḥ | kim-arthaṁ ? tatrāha—vāceti | vācā vāk-pūrvakeṇa vyavahāreṇa hetunā | phala-hetutva-vivakṣayā tṛtīyā | ghaṭena jalam ānayety ādi vāk-pūrvaka-vyavahāra-siddhy-arthaṁ mṛd-dravyam eva jñāna-saṁsthāna-viśeṣaṁ sat ghaṭādi-nāma-bhāg bhavati | tasya ghaṭādy-avasthasyāpi mṛttikety eva nāma-dheyaṁ satyaṁ prāmāṇikyam | tataś ca ghaṭādy api mṛd dravyam ity eva satyaṁ, na tu dravyāntaram iti | atas tasyaiva mṛd-dravyasya saṁsthānāntara-yoga-mātreṇa dhī-śabdāntarādi sambhavati | yathaikasyaiva caitrasyāvasthā-viśeṣa-sambandhāt bāla-yuvādi-dhī-śabdāntarādi sambhavati mṛd-ādy-upādāne tādātmyena sad eva ghaṭādi-daṇḍādinā nimittenābhivyajyate na tv asad utpadyate ity abhinnam eva upādeyam upādānāt | bhede kilonmāne dvaiguṇyāpattiḥ | mṛt-piṇḍasya gurutvam ekaṁ ghaṭādeś caikam iti tulārohe dvi-guṇaṁ tat syāt | evam anyac ca | na tu śukti-rūpyādivad vivarto na ca śukteḥ sakāśāt svato'nyatra siddhaṁ rūpyam iva bhinnam ity eva-kārāt | evam iti śabdānarthakyaṁ kaṣṭa-kalpanaṁ ca nirastam | na cābhivyakti-pakṣasya nirmūlatvaṁ śakyaṁ vaktuṁ,
kalpānte kāla-sṛṣṭena yo'ndhena tamasāvṛtam |
abhivyanak jagad idaṁ svayaṁ-rociḥ svarociṣe ||
ity ādi pramāṇa-siddheḥ, na ca siddha-sādhanatānavasthā vā doṣaḥ | kāraka-vyāpārāt pūrvam abhivyakteḥ sattvānaṅgīkārāt abhivyakty-antarānaṅgīkārāc ca |
nanv evam asat-kāryatāpattiḥ pūrvam asatyās tasyās tad-vyāpāreṇotpādyamānatvād iti cen, maivam | tasyāḥ kāryatvābhāvāt | svatantrābhivyaktimattvaṁ kila kāryatvaṁ tac ca tasyāṁ nāsti | āśrayābhivyaktyaiva tat siddheḥ | tad-vyāpāreṇa saṁsthāna-yoga-rūpābhivyaktir niyatābhivyaṅgyeti prakṛte na kiñcid avadyam | yat tu asataḥ kāryasyotpattir iti vadanti, tan mandaṁ kṣodākṣamattvāt | tathā hi, vyāpārāt prāg asac cet kāryaṁ, tarhi sarvasmāt sarvam utpadyeta | sarvatra sarvābhāva-saulabhyāt | tilebhyas tailam iva kṣīrādikam apy utpannaṁ syāt | akartṛkā cotpattiḥ kāryasyāsattvāt | na ca kāraṇa-niṣṭhā śaktir eva kāryaṁ niyacched iti vācyam asatā sahāsambandhāt | kiṁ cotpattir utpadyate na vā ādye'navasthā antye'py asattvāt nityatvād vānutpattir iti pakṣa-dvayam asādhu | sarvadā kāryānupalambhopalambha-prasaṅgāt |
nanu utpatteḥ svayam utpatti-rūpatvāt kim utpatty-antara-kalpanayeti cet samam etad abhivyaktau iti hi vaktavyam ||14||
cc05b6234ce4 · 发布于 2026年7月27日 04:31:31 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Приняв [покуда] отличие мира от Брахмана, [сутракара] выписал Его вещественность («если „не-сущее“ — нет…»); теперь берётся оспорить и разрешить самое это [отличие]. Мир-изделие отличен или неотличен от Брахмана-вещества? [Оппонент-вайшешика:] отличен — по различию мысли («ком — вещество, горшок — изделие»), слов, дел (за горшком идут к кому глины, а «принеси воды» — горшком), облика (ком — и «горло раковиной») и времени (вещество раньше, изделие позже). Иначе труд деятеля был бы напрасен. Если же [скажешь]: труд — для ПРОЯВЛЕНИЯ сущего изделия, — не выдержит помола: проявленность до труда суща или нет? Если суща — труд напрасен, изделие воспринималось бы всегда, стёрлось бы деление на вечное и невечное; проявление проявления — дурная бесконечность. Если не суща — вот тебе не-сущее следствие. Потому труд осмыслен лишь как причинение не-сущего, и изделие отлично от вещества. При полученном — устраняет:
«Неинаковость его — из слова „арамбхана“ и прочих».
Мир-изделие именно не иное от Брахмана — вещества мира, соединённого с шакти дживы и пракрити. Почему? Из речений, где первое — слово «арамбхана»: «от речи берётся видоизменение — [лишь] имя; „глина“ — вот что истинно» [Чхандогья 6.1.4]; «Сущим было это вначале — одним, без второго»; «Оно воззрело: стану многим»; «в Сущем корень этих тварей, в Сущем обитель, в Сущем опора»; «всё это — оТого-душевно» — эти речения Чхандогьи, вместе с промежуточными, здесь в виду: они говорят неинаковость мира от Брахмана. А именно: учитель [Уддалака] обещал — «заносчив ты! а спросил ли о наставлении, которым неслыханное становится слыханным?»: решив в сердце «весь мир имеет веществом такого Брахмана, потому от Него неотличен», [он обещал] знанием Брахмана-вещества знание всего мира-изделия. Ученик, не знав его мысли, рассудил «от знания одного не бывает знания другого» и спросил: «каково же, господин, то наставление?» Тот, собираясь сказать, что вещество мира — Брахман, являет неотличность изделия от вещества, утверждённую мирским опытом: «как по одному кому глины [познано всё глиняное]» — всё, рождённое из одного кома, познано познанием его одного, ибо от него не отдельно. Так при познании Брахмана — вещества всего — познан весь мир, Его изделие.
Но [возразят]: по различию мысли, слова и прочего изделие будет иным. На это: «от речи берётся…»: при связи кома глины с устроением «горло раковиной» люди дела затеяли имя «видоизменение» — ради дел, ведо́мых речью («принеси горшком воды»): сама субстанция-глина, обретя особое устроение, становится носительницей имени «горшок»; но и в состоянии горшка её истинное, мерное имя — всё то же «глина». Потому и горшок истинно — субстанция-глина, а НЕ ИНАЯ субстанция; лишь связью с иным устроением возможны иные мысль и слово — как у одного Чайтры, по связи с состояниями, «мальчик» и «юноша». Горшок, сущий в веществе тождеством, ПРОЯВЛЯЕТСЯ посредством [труда], а не рождается не-сущим. При отличии же — на весах удвоение: вес кома один, и горшка один — на весах стало бы вдвое! [При этом] это не виварта, как серебро в раковине, и не отдельная вещь, как серебро вне раковины, — из слова «именно» [«глина — именно истинно»]. И сторону проявления не назовёшь безосновной: «в конце кальпы окутанный слепой тьмой мир сей ПРОЯВИЛ Самосветлый» — утверждена мерилами. И нет [в ней] дурной бесконечности: бытие проявленности до труда не принято, проявления проявления — тоже. — «Так настала бы не-сущесть следствия!» — Отнюдь: у проявленности нет следственности (следственность — самостоятельная проявляемость, а её у неё нет: она сбывается самим проявлением носителя). А учение «следствие рождается из не-сущего» — слабо́, не выдерживает помола: если до труда следствие не суще — всё рождалось бы из всего (небытие всего всюду легко доступно): из кунжута, как масло, рождалось бы и молоко; и рождение было бы без деятеля — не над чем трудиться; и со «следствие определяет шакти в причине» не спастись — с не-сущим нет связи. К тому же: рождается ли само рождение? Если да — дурная бесконечность; если нет — оно не суще или вечно. — «Рождение само есть образ рождения, зачем ему ещё рождение?» — ТО ЖЕ САМОЕ скажи и о проявлении! — вот ответ.