महद् दीर्घवद् वा ह्रस्व-परिमण्डलाभ्याम्
mahad dīrghavad vā hrasva-parimaṇḍalābhyām
[Нескладно всё —] как [сложение] большого-долгого из короткого и круглейшего [атома].
अथारम्भ-वादो निरस्यते । तार्किका मन्यन्ते पार्थिवादयश् चतुर्विधाः परमाणवो निरवयवा रूपादिमन्तः पारिमाण्डल्य-परिमाणाः प्रलय-कालेऽनारब्ध-कार्यास् तिष्ठन्ति, सर्ग-काले तु जीवादृष्टादि-पुरःसराः सन्तः द्व्यणुकादि-क्रमेण सावयवं स्थूलतरं जगत्-कार्यम् आरभन्ते । तत्र द्वयोः परमाण्वोर् अदृष्ट-सापेक्षा क्रिया, तया संयोगे सति द्व्यणुकं ह्रस्वम् उत्पद्यते । तत्र समवाय्य् असमवायि-निमित्त-कारणानि क्रमात् परमाणु-युग्म-तत्-संयोग-जीवादृष्टानीत्य् एवम् अग्रेऽपि । ततस् त्रयाणां द्व्यणुकानां क्रियया संयोगे सति त्र्यणुकं महद् उत्पद्यते । न च द्वाभ्याम् अणुभ्यां त्र्यणुकारम्भः कारण-भूम्ना कार्य-महत्त्वोत्पादनात् । एवं चतुर्भिस् त्र्यणुकैश् चतुरणुकं, चतुरणुकैर् अपरं स्थूलतरं, तैश् च स्थूलतरं, तैश् च स्थूलतमम् इत्य् एवं-क्रमेण महती पृथिवी, महत्य् आपो, महत् तेजो, महान् वायुश् चोत्पद्यते । कार्य-गत-रूपादिकं तु स्वाश्रय-समवायि-कारण-गताद् रूपादेः । कारण-गुणा हि कार्य-गुणान् आरभन्ते । इत्थम् उत्पन्नान् पृथिव्य्-आदीन् ईश्वरे संजिहीर्षौ सति परमाणुषु क्रियया विभागात् संयोग-नाशेन द्व्यणुकेषु नष्टेष्व् आश्रय-नाशात् त्र्यणुकादि-नाश इति क्रमेण पृथिव्य्-आदेर् नाशः । यथा पटस्य तन्तु-नाशे तद्-गतस्य रूपादेस् तु स्वाश्रय-नाशेनैवेति जगद्-विलय-प्रकारः ।
किं च, परमाणुर् अत्र परिमण्डल-संज्ञस् तत्-समवेतं परिमाणं तु पारिमाण्डल्यम् अभिधीयते । द्व्यणुकम् अणु-संज्ञं तत्-समवेतं परिमाणं त्व् अणुत्वं ह्रस्वत्वं च । त्र्यणुकादि-परिमाणं तु महत्त्वं दीर्घत्वं चेति प्रक्रिया ।
तत्र संशयः—परमाणुभिर् जगद्-आरम्भः समञ्जसो न वेति । तत्रादृष्टवदात्म-संयोग-हेतुकं परमाणु-गताद्य्-अक्रिया-जन्य-तद्-युग्म-संयोगारब्ध-द्व्यणुकादि-क्रमेण सृष्टेः सम्भवात् समञ्जस इति प्राप्ते परिह्रियते—
महद् दीर्घवद् वा ह्रस्व-परिमण्डलाभ्याम् ॥
इह वेति चार्थे । पूर्वतोऽसमञ्जसम् इत्य् अनुवर्तते । ह्रस्व-परिमण्डलाभ्यां द्व्यणुक-परमाणुभ्यां महद्-दीर्घ-त्र्यणुकवत् तन्-मतं सर्वम् असमञ्जसम् । परिमण्डलेभ्यो द्व्यणुकानि तेभ्यस् त्र्यणुकानि तेभ्यश् चतुरणुकादि-क्रमेण पृथिव्य्-आदीनाम् उत्पत्तिर् इतिवद् अन्यापि तत्-प्रक्रिया विरुद्धेत्य् अर्थः । तथा हि परमाणुभिः सावयवानि द्व्यणुकान्य् आरभ्यन्त इति न युक्तम् । सावयवैः षड्भिः पार्श्वैः संयुज्यमानानां तन्तूनाम् अवयवि-पटारम्भकत्व-दर्शनात् । तस्मात् सप्रदेशाः परमाणवोऽङ्गीकार्याः । इतरथा सहस्र-परमाणूनां संयोगेऽपि पारिमाण्डल्यानधिक-परिमाणतया प्रथिमानुपपत्तेर् अणुत्व-ह्रस्वत्व-महत्त्वाद्य्-असिद्धिः । न च कारण-भूमा कार्य-महत्त्वोत्पादकः मनः-कल्पन-मात्रत्वात् । तथाङ्गीकृतेऽपि प्रदेश-भेदे तेऽपि सांशाः स्वैर् अंशैस् तेऽपि पुनः स्वैर् इत्य् अनवस्था अंशानन्त्य-साम्येन मेरु-सर्षपयोस् तौल्य-प्रसङ्गश् च । तस्मात् महद्-दीर्घ-त्र्यणुकं ह्रस्व-द्व्यणुकोत्पन्नं ह्रस्व-द्व्यणुकं च परिमण्डलोत्पन्नम् इति रिक्तं वचः । न चैतत् सूत्रं स्व-दोष-निरासकतया व्याख्येयम् अस्य पादस्य पर-पक्षाक्षेपकत्वात् ॥11॥
athārambha-vādo nirasyate | tārkikā manyante pārthivādayaś caturvidhāḥ paramāṇavo niravayavā rūpādimantaḥ pārimāṇḍalya-parimāṇāḥ pralaya-kāle'nārabdha-kāryās tiṣṭhanti, sarga-kāle tu jīvādṛṣṭādi-puraḥsarāḥ santaḥ dvyaṇukādi-krameṇa sāvayavaṁ sthūlataraṁ jagat-kāryam ārabhante | tatra dvayoḥ paramāṇvor adṛṣṭa-sāpekṣā kriyā, tayā saṁyoge sati dvyaṇukaṁ hrasvam utpadyate | tatra samavāyy asamavāyi-nimitta-kāraṇāni kramāt paramāṇu-yugma-tat-saṁyoga-jīvādṛṣṭānīty evam agre'pi | tatas trayāṇāṁ dvyaṇukānāṁ kriyayā saṁyoge sati tryaṇukaṁ mahad utpadyate | na ca dvābhyām aṇubhyāṁ tryaṇukārambhaḥ kāraṇa-bhūmnā kārya-mahattvotpādanāt | evaṁ caturbhis tryaṇukaiś caturaṇukaṁ, caturaṇukair aparaṁ sthūlataraṁ, taiś ca sthūlataraṁ, taiś ca sthūlatamam ity evaṁ-krameṇa mahatī pṛthivī, mahaty āpo, mahat tejo, mahān vāyuś cotpadyate | kārya-gata-rūpādikaṁ tu svāśraya-samavāyi-kāraṇa-gatād rūpādeḥ | kāraṇa-guṇā hi kārya-guṇān ārabhante | ittham utpannān pṛthivy-ādīn īśvare saṁjihīrṣau sati paramāṇuṣu kriyayā vibhāgāt saṁyoga-nāśena dvyaṇukeṣu naṣṭeṣv āśraya-nāśāt tryaṇukādi-nāśa iti krameṇa pṛthivy-āder nāśaḥ | yathā paṭasya tantu-nāśe tad-gatasya rūpādes tu svāśraya-nāśenaiveti jagad-vilaya-prakāraḥ |
kiṁ ca, paramāṇur atra parimaṇḍala-saṁjñas tat-samavetaṁ parimāṇaṁ tu pārimāṇḍalyam abhidhīyate | dvyaṇukam aṇu-saṁjñaṁ tat-samavetaṁ parimāṇaṁ tv aṇutvaṁ hrasvatvaṁ ca | tryaṇukādi-parimāṇaṁ tu mahattvaṁ dīrghatvaṁ ceti prakriyā |
tatra saṁśayaḥ—paramāṇubhir jagad-ārambhaḥ samañjaso na veti | tatrādṛṣṭavadātma-saṁyoga-hetukaṁ paramāṇu-gatādy-akriyā-janya-tad-yugma-saṁyogārabdha-dvyaṇukādi-krameṇa sṛṣṭeḥ sambhavāt samañjasa iti prāpte parihriyate—
mahad dīrghavad vā hrasva-parimaṇḍalābhyām ||
iha veti cārthe | pūrvato'samañjasam ity anuvartate | hrasva-parimaṇḍalābhyāṁ dvyaṇuka-paramāṇubhyāṁ mahad-dīrgha-tryaṇukavat tan-mataṁ sarvam asamañjasam | parimaṇḍalebhyo dvyaṇukāni tebhyas tryaṇukāni tebhyaś caturaṇukādi-krameṇa pṛthivy-ādīnām utpattir itivad anyāpi tat-prakriyā viruddhety arthaḥ | tathā hi paramāṇubhiḥ sāvayavāni dvyaṇukāny ārabhyanta iti na yuktam | sāvayavaiḥ ṣaḍbhiḥ pārśvaiḥ saṁyujyamānānāṁ tantūnām avayavi-paṭārambhakatva-darśanāt | tasmāt sapradeśāḥ paramāṇavo'ṅgīkāryāḥ | itarathā sahasra-paramāṇūnāṁ saṁyoge'pi pārimāṇḍalyānadhika-parimāṇatayā prathimānupapatter aṇutva-hrasvatva-mahattvādy-asiddhiḥ | na ca kāraṇa-bhūmā kārya-mahattvotpādakaḥ manaḥ-kalpana-mātratvāt | tathāṅgīkṛte'pi pradeśa-bhede te'pi sāṁśāḥ svair aṁśais te'pi punaḥ svair ity anavasthā aṁśānantya-sāmyena meru-sarṣapayos taulya-prasaṅgaś ca | tasmāt mahad-dīrgha-tryaṇukaṁ hrasva-dvyaṇukotpannaṁ hrasva-dvyaṇukaṁ ca parimaṇḍalotpannam iti riktaṁ vacaḥ | na caitat sūtraṁ sva-doṣa-nirāsakatayā vyākhyeyam asya pādasya para-pakṣākṣepakatvāt ||11||
0f4b8e858160 · 发布于 2026年7月27日 04:41:38 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Теперь отметается арамбха-вада. Логики мыслят: параману четырёх родов — бесчастные, с цветом, мерой «круглейшесть» — в пралае стоят, не зачиная следствий; в час творения, предводимые адриштой джив, чередой зачинают грубый мир: у двух атомов — движение с оглядкой на адришту, при их соединении рождается двухатомное («короткое»); при соединении трёх двухатомных — трёхатомное («большое»); причём не из двух [двухатомных] — ибо величину следствия родит МНОЖЕСТВО причин; так далее — до великой земли, вод, огня и ветра; качества причин зачинают качества следствий. А когда Ишвара восхощет свернуть — движением в атомах разъятие, гибелью соединения гибнут двухатомные, гибелью опоры — трёхатомные, как ткань при гибели нитей. (Мера атома — «круглейшесть»; двухатомного — «малость» и «короткость»; трёхатомных — «величина» и «долгота».) Складен ли такой зачин мира? [Оппонент:] складен. При полученном — устраняет:
«[Нескладно —] как [сложение] большого-долгого из короткого и круглейшего».
Из прежнего тянется «нескладно»: как [немыслимо] сложение большого-долгого трёхатомного из «короткого» и «круглейшего», так нескладно всё их учение. А именно: «бесчастные атомы зачинают частные двухатомные» — не складно: видано, что целое-ткань зачинают нити — ЧАСТНЫЕ, соединяясь шестью боками. Потому признай атомы протяжёнными; иначе и при соединении тысячи атомов мера не превысит «круглейшести» — протяжённость несбыточна, не устроятся ни малость, ни величина (а «множество причин родит величину» — одно измышление ума). А признай протяжённость — в различии областей и атомы с долями, доли со своими долями: дурная бесконечность; и по равенству бесконечности долей гора Меру уравнялась бы с горчичным зерном. Потому «большое из короткого, короткое из круглейшего» — пустые слова. (И не толкуй эту сутру защитой своей стороны: эта пада — обличительница чужих.)