पत्युर् असामञ्जस्यात्
patyur asāmañjasyāt
[Учение] Владыки-[Пашупати] — нескладно: [Ишвара у них — лишь надзиратель, а Веда знает Одного Нараяну].
इदानीं पाशुपतादि-मतानि प्रत्याख्याति । तत्र पाशुपता मन्यन्ते । कारण-कार्य-योग-विधि-दुःखान्ताः पञ्च पदार्थाः पशु-पाशा-विमोक्षणायेश्वरेण पशुपतिनोपदिष्टाः । तत्र पशुपतिः निमित्त-कारणं, महद्-आदि कार्यं, ओंकार-पूर्वको ध्यानादिर् योगः, त्रिसवण-स्नानादिर् विधिः, दुःखान्तो मोक्ष इति । एवं गणपतिर् दिनपतिश् चेश्वरो निमित्त-कारणं तस्मात् तस्माच् च प्रकृति-काल-द्वारा विश्व-सृष्टिः तद्-उपासनया तद्-अन्तिकम् उपागतस्य जीवस्य दुःखात्यन्त-निवृत्तिर् मोक्ष इति गाणेशाः सौराश् चाहुः । तत्र संशयः—पाशुपतादि-सिद्धान्तो युक्तो न वेति । घटादि-कर्तृणां कुलालादीनां निमित्तत्वस्यैव दर्शनात् तद्-उक्त-साधनैर् मोक्षस्यापि सम्भवात् युक्त इति प्राप्ते—
पत्युर् असामञ्जस्यात् ॥
नेत्य् अनुवर्तते । पत्युः सिद्धान्तो नोपयुज्यते । कुतः ? असामञ्जस्यात् वेद-विरोधात् । वेदः खल्व् एकस्यैव नारायणस्य विश्वैक-हेतुतां तद्-अन्यस्य ब्रह्म-रुद्रादेस् तत्-कार्यताम् अभिधत्ते तद्-अर्पित-वर्णाश्रम-धर्म-ज्ञान-भक्ति-हेतुकं मोक्षं च । तथा ह्य् अथर्वसु पठ्यते—
तद् आहुर्—एको ह वै नारायण आसीन् न ब्रह्मा नेशानो नापो नाग्नीषोमौ नेमे द्याव्-आपृथिवी न नक्षत्राणि न सूर्यो न चन्द्रमाः । स एकाकी न रमते । तस्य ध्यानान्तः-स्थस्य यज्ञ-स्तोमम् उच्यते । तस्मिन् पुरुषाश् चतुर्दश जायन्ते । एका कन्या । दशेन्द्रियाणि मन एकादशं तेजः । द्वादशोऽहङ्कारः । त्रयोदशकः प्राणः । चतुर्दश आत्मा । पञ्चदशी बुद्धिः । भूतानि पञ्च तन्-मात्राणि । पञ्च महा-भूतानि [महोपनिषत् 1] इत्य् आदि ।
तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटात् त्र्यक्षः शूलपाणिः पुरुषो जायते बिभ्रच् छ्रियं सत्यं ब्रह्मचर्यं तपो वैराग्यम् इत्य् आदि । तत्र ब्रह्मा चतुर्मुखोऽजायत इत्य् आदि च । तेष्व् एवान्यत्र ।
अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजाः सृजेय इत्य् आरभ्य, नारायणाद् ब्रह्मा जायते नारायणाद् रुद्रो जायते नारायणात् प्रजापतिः प्रजायते नारायणाद् इन्द्रो जायते नारायणाद् अष्टौ वसवो जायन्ते नारायणाद् एकादश-रुद्रा जायन्ते नारायणाद् द्वादशादित्या जायन्ते इत्य् आदि ।
ऋक्षु च—
अहं रुद्रेभिर् वसुभिश् चराम्य्
अहम् आदित्यैर् उत विश्वदेवैः । [ऋग्वेद 10.125.1]
यं कामये तं तम् उग्रं कृणोमि
तं ब्रह्माणं तम् ऋषिं तं सुमेधाम् ॥
अहं रुद्राय धनुर् आ तनोमि
ब्रह्म-द्विषे शरवे हन्तवाउ ।
अहं जनाय समदं कृणोम्य्
अहं द्याव् आपृथिवी आविवेश ॥ [ऋग्वेद 10.125.6-7] इत्य् आदि ।
अथ यजुःषु तम् एतं वेदानुवचनेन इत्य् आदि । विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत, आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः इत्य् आदि च । स्मृतयोऽपि वेदानुसारिण्योऽसकृद् एतद्-अर्थम् आहुः । ये तु पशुपत्य्-आदयः शब्दाः स्व-वाच्यानां सर्वेशतां सर्व-कारणतां च प्रकाशयन्तः क्वचिद् उपलभ्यन्ते, ते किल नारायणात्मक-तादृश-स्व-वाच्य-वाचिन एव स्युर् उक्त-श्रुत्य्-अविरोधात् । समन्वय-लक्षण-निर्णयाच् चेति सर्वम् अवदातम् ॥37॥
idānīṁ pāśupatādi-matāni pratyākhyāti | tatra pāśupatā manyante | kāraṇa-kārya-yoga-vidhi-duḥkhāntāḥ pañca padārthāḥ paśu-pāśā-vimokṣaṇāyeśvareṇa paśupatinopadiṣṭāḥ | tatra paśupatiḥ nimitta-kāraṇaṁ, mahad-ādi kāryaṁ, oṁkāra-pūrvako dhyānādir yogaḥ, trisavaṇa-snānādir vidhiḥ, duḥkhānto mokṣa iti | evaṁ gaṇapatir dinapatiś ceśvaro nimitta-kāraṇaṁ tasmāt tasmāc ca prakṛti-kāla-dvārā viśva-sṛṣṭiḥ tad-upāsanayā tad-antikam upāgatasya jīvasya duḥkhātyanta-nivṛttir mokṣa iti gāṇeśāḥ saurāś cāhuḥ | tatra saṁśayaḥ—pāśupatādi-siddhānto yukto na veti | ghaṭādi-kartṛṇāṁ kulālādīnāṁ nimittatvasyaiva darśanāt tad-ukta-sādhanair mokṣasyāpi sambhavāt yukta iti prāpte—
patyur asāmañjasyāt ||
nety anuvartate | patyuḥ siddhānto nopayujyate | kutaḥ ? asāmañjasyāt veda-virodhāt | vedaḥ khalv ekasyaiva nārāyaṇasya viśvaika-hetutāṁ tad-anyasya brahma-rudrādes tat-kāryatām abhidhatte tad-arpita-varṇāśrama-dharma-jñāna-bhakti-hetukaṁ mokṣaṁ ca | tathā hy atharvasu paṭhyate—
tad āhur—eko ha vai nārāyaṇa āsīn na brahmā neśāno nāpo nāgnīṣomau neme dyāv-āpṛthivī na nakṣatrāṇi na sūryo na candramāḥ | sa ekākī na ramate | tasya dhyānāntaḥ-sthasya yajña-stomam ucyate | tasmin puruṣāś caturdaśa jāyante | ekā kanyā | daśendriyāṇi mana ekādaśaṁ tejaḥ | dvādaśo'haṅkāraḥ | trayodaśakaḥ prāṇaḥ | caturdaśa ātmā | pañcadaśī buddhiḥ | bhūtāni pañca tan-mātrāṇi | pañca mahā-bhūtāni [mahopaniṣat 1] ity ādi |
tasya dhyānāntasthasya lalāṭāt tryakṣaḥ śūlapāṇiḥ puruṣo jāyate bibhrac chriyaṁ satyaṁ brahmacaryaṁ tapo vairāgyam ity ādi | tatra brahmā caturmukho'jāyata ity ādi ca | teṣv evānyatra |
atha puruṣo ha vai nārāyaṇo'kāmayata prajāḥ sṛjeya ity ārabhya, nārāyaṇād brahmā jāyate nārāyaṇād rudro jāyate nārāyaṇāt prajāpatiḥ prajāyate nārāyaṇād indro jāyate nārāyaṇād aṣṭau vasavo jāyante nārāyaṇād ekādaśa-rudrā jāyante nārāyaṇād dvādaśādityā jāyante ity ādi |
ṛkṣu ca—
ahaṁ rudrebhir vasubhiś carāmy
aham ādityair uta viśvadevaiḥ | [ṛgveda 10.125.1]
yaṁ kāmaye taṁ tam ugraṁ kṛṇomi
taṁ brahmāṇaṁ tam ṛṣiṁ taṁ sumedhām ||
ahaṁ rudrāya dhanur ā tanomi
brahma-dviṣe śarave hantavāu |
ahaṁ janāya samadaṁ kṛṇomy
ahaṁ dyāv āpṛthivī āviveśa || [ṛgveda 10.125.6-7] ity ādi |
atha yajuḥṣu tam etaṁ vedānuvacanena ity ādi | vijñāya prajñāṁ kurvīta, ātmā vā are draṣṭavyaḥ ity ādi ca | smṛtayo'pi vedānusāriṇyo'sakṛd etad-artham āhuḥ | ye tu paśupaty-ādayaḥ śabdāḥ sva-vācyānāṁ sarveśatāṁ sarva-kāraṇatāṁ ca prakāśayantaḥ kvacid upalabhyante, te kila nārāyaṇātmaka-tādṛśa-sva-vācya-vācina eva syur ukta-śruty-avirodhāt | samanvaya-lakṣaṇa-nirṇayāc ceti sarvam avadātam ||37||
d6289fea5059 · publicado 27 jul 2026, 4:41:38 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Теперь отклоняет учения пашупатов и подобных. Пашупаты мыслят: пять начал — причина, следствие, йога, устав, конец страдания — преподаны Владыкой-Пашупати ради развязания петель со скота [-душ]; Пашупати [у них] — причина ЛИШЬ ДЕЙСТВУЮЩАЯ, творение — из пракрити; так же учат ганапатьи и сауры о Ганеше и Солнце. Складна ли их сиддханта («горшечники же — лишь деятели»)? При полученном —
«[Учения] Владыки — по нескладности».
Сиддханта Пати не пригодна: противна Веде. Веда же возвещает единопричинность миру ОДНОГО НАРАЯНЫ, а Брахмы, Рудры и прочих — сотворённость Им, и мокшу — от вручённых Ему дхармы, знания, бхакти. Так читается у атхарванов: «Был один Нараяна: ни Брахмы, ни Ишаны, ни вод, ни Агни с Сомой, ни неба и земли, ни звёзд, ни солнца, ни луны. Он, одинокий, не радовался. У него, ушедшего внутрь созерцания… ИЗ ЛБА рождается трёхокий пуруша с трезубцем, несущий славу, истину, брахмачарью, тапас, вайрагью»; и «там родился четырёхликий Брахма»; затем: «Пуруша Нараяна возжелал: сотворю потомство. От Нараяны рождается Брахма, от Нараяны рождается РУДРА, от Нараяны — Праджапати, Индра, восемь Васу, одиннадцать Рудр, двенадцать Адитьев». И в рич: «Я шествую с Рудрами и Васу… кого возжелаю — того делаю грозным, того — Брахманом, того — риши; Я НАТЯГИВАЮ ЛУК ДЛЯ РУДРЫ, дабы стрела сразила ненавистника брахмана…» И в яджусах: «Его — повторением Вед [ищут]», «Атман должен быть узрен». И смрити не раз речут это. А слова «Пашупати» и прочие, где-то являющие своих означаемых всевладыками и всепричиной, означают их [лишь] как НАРАЯНА-СУЩНОСТНЫХ — без противоречия шрути и по решению о саманвае. Так всё чисто.