महाभारत
Caitraratha-parva (aṅgāraparṇa-parābhava) (The Defeat of Aṅgāraparṇa)1.158.38–41
1046 / 15823
महाभारत · 1.158.38–41
देवनागरी

संभृता चैव विद्येयं तपसेह पुरा मया ॥
निवेदयिष्ये ताम् अद्य प्राणदाया महात्मने ॥
संस्तम्भितं हि तरसा जितं शरणम् आगतम् ॥
यो ऽरिं संयोजयेत् प्राणैः कल्याणं किं न सो ऽर्हति ॥
चक्षुषी नाम विद्येयं यां सोमाय ददौ मनुः ॥
ददौ स विश्वावसवे मह्यं विश्वावसुर् ददौ ॥
सेयं कापुरुषं प्राप्ता गुरुदत्ता प्रणश्यति ॥
आगमो ऽस्या मया प्रोक्तो वीर्यं प्रतिनिबोध मे ॥

लिप्यंतरण (IAST)

saṃbhṛtā caiva vidyeyaṃ tapaseha purā mayā ||
nivedayiṣye tām adya prāṇadāyā mahātmane ||
saṃstambhitaṃ hi tarasā jitaṃ śaraṇam āgatam ||
yo 'riṃ saṃyojayet prāṇaiḥ kalyāṇaṃ kiṃ na so 'rhati ||
cakṣuṣī nāma vidyeyaṃ yāṃ somāya dadau manuḥ ||
dadau sa viśvāvasave mahyaṃ viśvāvasur dadau ||
seyaṃ kāpuruṣaṃ prāptā gurudattā praṇaśyati ||
āgamo 'syā mayā prokto vīryaṃ pratinibodha me ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
संभृता च एव विद्या इयं तपसा इह पुरा मयाsaṃbhṛtā ca eva vidyā iyaṃ tapasā iha purā mayāand this vidya was gathered by me here long ago through austerity;
निवेदयिष्ये ताम् अद्य प्राणदाय महात्मनेnivedayiṣye tām adya prāṇadāya mahātmaneI will now impart it to the great-souled giver of life;
संस्तम्भितं हि तरसा जितं शरणम् आगतम्saṃstambhitaṃ hi tarasā jitaṃ śaraṇam āgatamfor one who swiftly binds an enemy who has been overpowered, defeated, and has come for refuge,
यः अरिं संयोजयेत् प्राणैः कल्याणं किं न सः अर्हतिyaḥ ariṃ saṃyojayet prāṇaiḥ kalyāṇaṃ kiṃ na saḥ arhatiand reunites him with life — what blessing does he not deserve?
चक्षुषी नाम विद्या इयं यां सोमाय ददौ मनुःcakṣuṣī nāma vidyā iyaṃ yāṃ somāya dadau manuḥthis vidya, named Chakshushi, which Manu gave to Soma,
ददौ सः विश्वावसवे मह्यं विश्वावसुः ददौdadau saḥ viśvāvasave mahyaṃ viśvāvasuḥ dadauSoma gave to Vishvavasu, and Vishvavasu gave to me;
सा इयं कापुरुषं प्राप्ता गुरुदत्ता प्रणश्यतिsā iyaṃ kāpuruṣaṃ prāptā gurudattā praṇaśyatiit, falling to a coward [/unworthy person], though given by a guru, perishes;
आगमः अस्याः मया प्रोक्तः वीर्यं प्रतिनिबोध मेāgamaḥ asyāḥ mayā proktaḥ vīryaṃ pratinibodha meits lineage I have told you; now learn from me its power:
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
विद्येयंvidyeyaṃoriginal form "vidyeyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
तपसेहtapasehaoriginal form "tapaseha", added to complete the word-by-word coverage
प्राणदायाprāṇadāyāoriginal form "prāṇadāyā", added to complete the word-by-word coverage
योyooriginal form "yo", added to complete the word-by-word coverage
ऽरिं'riṃoriginal form "'riṃ", added to complete the word-by-word coverage
सोsooriginal form "so", added to complete the word-by-word coverage
ऽर्हति'rhatioriginal form "'rhati", added to complete the word-by-word coverage
विद्येयंvidyeyaṃoriginal form "vidyeyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
saoriginal form "sa", added to complete the word-by-word coverage
विश्वावसुर्viśvāvasuroriginal form "viśvāvasur", added to complete the word-by-word coverage
सेयंseyaṃoriginal form "seyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
आगमोāgamooriginal form "āgamo", added to complete the word-by-word coverage
ऽस्या'syāoriginal form "'syā", added to complete the word-by-word coverage
प्रोक्तोproktooriginal form "prokto", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

'The vidya that I gathered here long ago through austerity, I will now impart to the great-souled giver of life. For one who reunites with life an enemy who has been defeated, bound, and has come for refuge — what blessing does he not deserve? This vidya, named Chakshushi, which Manu gave to Soma, Soma gave to Vishvavasu, and Vishvavasu gave to me; given by a guru, it perishes in the hands of a coward. Its lineage I have told you; now learn from me its power.'

संस्करण

1a79557f3985 · प्रकाशित 12 जुल॰ 2026, 5:19:51 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से