12 / 558
गोविन्दभाष्य · 1.1.12
देवनागरी

आनन्दमयोऽभ्यासात्

लिप्यंतरण (IAST)

ānandamayo'bhyāsāt

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
आनन्दमयःānandamayaḥсостоящий из блаженства; ānanda «блаженство» (ā + √nand «радоваться») + -maya; «иной внутренний Атман — из блаженства» (Тайттирия)
अभ्यासात्abhyāsātиз-за повторения; abhi + √as «повторять», отложительный падеж; слово «блаженство» звучит в разделе вновь и вновь
अनुवाद

«Состоящий из блаженства» — высшее Брахман: ибо слово «Брахман» повторено о нём вновь и вновь.

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
देवनागरी

शब्दा वाचकतां यान्ति यत्रानन्द-मयादयः ।

विभुम् आनन्द-विज्ञानं तं शुद्धं श्रद्दधीमहि ॥

यस्य समन्वयस्योपपादनाय वाच्यत्वं ब्रह्मणः समर्थितं तम् इदानीं दर्शयत्य् आनन्दमय इत्य् आदिना यावद् अध्याय-पूर्ति । तत्रास्मिन् प्रथमे पादे प्रायेणान्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां ब्रह्मणि समन्वयः प्रदर्श्यते । तैत्तिरीयके—ब्रह्मविद् आप्नोति परम् इत्य् उपक्रम्य, स वा एष पुरुषोऽन्न-रस-मयः इत्य् आदिनान्न-मय-प्राण-मय-मनो-मय-विज्ञान-मयान् क्रमेणाम्नायेदम् अभिधीयते । तस्माद् वा एतस्माद् विज्ञान-मयाद् अन्य्ऽन्तरात्मानन्द-मयस् तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुष-विध एव तस्य पुरुष-विधताम् अन्वयं पुरुष-विधः । तस्य प्रियम् एव शिरः, मोदो दक्षिणः पक्षः, प्रमोद उत्तर-पक्षः, आनन्द आत्मा, ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा [तै.उ. 2.5] इति ।

तत्र संशयः—किम् अयम् आनन्द-मयो जीव उत पर-ब्रह्म ? इति । एष शारीर आत्मेति देह-सम्बन्ध-प्रतीतेर् जीव इति प्राप्ते—

आनन्द-मयोऽभ्यासात् ॥

परं ब्रह्मैव सः । कुतः ? अभ्यासात् । प्रतिष्ठान्तेनानन्द-मयं निरूप्य—आसन्न् एव सम्भवति, असद् ब्रह्मेति वेद चेद् अस्ति ब्रह्मेति चेद् वेद सन्तम् एनं ततो विदुः [तै.उ. 2.6] इति । तत्रैव ब्रह्म-शब्दस्याभ्यस्तत्वात् । अविशेष-पुनः-श्रुतिर् अभ्यासः । न चाभ्यासः पुच्छ-ब्रह्मणीति वाच्यम् । अन्नाद् वै प्रजाः प्रजायन्त इत्य् आदीनां पुच्छान्त-पठितानां चतुर्णां श्लोकानाम् अन्न-मयादि-पुच्छि-पुरुष-चतुष्टय-परत्वेनास्यापि श्लोकस्य तथाभूतस्याप्य् आनन्दमयस्योत्तरोदय-भेदेन तत्-तन्-नाम-भेदात् तद्-अयोगात् । विशेषतस् तु तृतीये वक्ष्यते प्रिय-शिरस्त्वाद्य् अप्राप्तेर् इत्य् आदिना । यत् त्व् आहुर् अन्नमयाद्य्-असुख-प्रवाह-निपातान् नानन्दमयस्य मुख्यत्वम् इति । नैष दोषः । तस्य सर्वान्तरत्वात् । अज्ञानां ज्ञप्ति-सौलभ्याय तथोपदेश-प्रवृत्तेः । परमोपकर्ता हि वेदः परम् एवात्मानं विजिज्ञाषयिषुर् अरुन्धती-दर्शन-न्यायेनापरोपदेशेऽपि प्रवर्तते ।

नन्व् एतावता परत्र तस्य तात्पर्यं न वा परस्यामुख्यत्वम् इति । किं चोत्तरत्र ब्रह्म-जिज्ञासुं प्रति तत्-पिता वरुणो विश्वोत्पत्त्य्-आदि-हेतु-भूतं वस्तु ब्रह्मेत्य् उपदिश्य पुनः स बुद्ध्य्-अर्थम् अन्न-प्राण-मनो-विज्ञानानि क्रमेण ब्रह्मेत्य् उक्त्वान्ते त्व् आनन्द-मयं ब्रह्मेत्य् उपदर्श्योपरराम । मद्-उक्तेयं विद्या भगवन् निष्ठेत्य् अभिदधौ । अथोपसंहारेऽपि । स य एवं-विद् अस्माल् लोकात् प्रेत्य एतम् अन्न-मयम् आत्मानम् उपसण्क्रामति [तै.उ. 2.8.5] इत्य् उक्त्वा, एतम् आनन्द-मयम् आत्मानम् उपसण्क्रम्य, इमाङ्ल् लोकन् कामान्नी काम-रूप्य् अनुसञ्चरन् । एतत् साम गायन्न् आस्ते [तै.उ. 3.10.5] इत्य् उक्तम्, अतः परं ब्रह्मैवानन्द-मयः पुरुष-विधोऽन्नमयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु यः सद्-असतः परं त्वम् अथ यद् एष्व् अवशेषम् ऋतम् इति स्मृतेश् च । शारीरत्वं तु तस्मिन्न् अपि न विरुद्धम् । यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आदि श्रुतौ तस्यापि तद्-उक्तेः । अतः शारीरकम् इदं शास्त्रम् । यत् त्व् आनन्दमय इत्य् अत्र ब्रह्म-पुच्छम् इत्य् आदि व्याचष्टे, तन् मन्दम् । शब्द-स्वारस्य भङ्गा देशिकानुगति-हानाच् च ॥12॥

लिप्यंतरण (IAST)

śabdā vācakatāṁ yānti yatrānanda-mayādayaḥ |

vibhum ānanda-vijñānaṁ taṁ śuddhaṁ śraddadhīmahi ||

yasya samanvayasyopapādanāya vācyatvaṁ brahmaṇaḥ samarthitaṁ tam idānīṁ darśayaty ānandamaya ity ādinā yāvad adhyāya-pūrti | tatrāsmin prathame pāde prāyeṇānyatra prasiddhānāṁ śabdānāṁ brahmaṇi samanvayaḥ pradarśyate | taittirīyake—brahmavid āpnoti param ity upakramya, sa vā eṣa puruṣo'nna-rasa-mayaḥ ity ādinānna-maya-prāṇa-maya-mano-maya-vijñāna-mayān krameṇāmnāyedam abhidhīyate | tasmād vā etasmād vijñāna-mayād any'ntarātmānanda-mayas tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣa-vidha eva tasya puruṣa-vidhatām anvayaṁ puruṣa-vidhaḥ | tasya priyam eva śiraḥ, modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ, pramoda uttara-pakṣaḥ, ānanda ātmā, brahma pucchaṁ pratiṣṭhā [tai.u. 2.5] iti |

tatra saṁśayaḥ—kim ayam ānanda-mayo jīva uta para-brahma ? iti | eṣa śārīra ātmeti deha-sambandha-pratīter jīva iti prāpte—

ānanda-mayo'bhyāsāt ||

paraṁ brahmaiva saḥ | kutaḥ ? abhyāsāt | pratiṣṭhāntenānanda-mayaṁ nirūpya—āsann eva sambhavati, asad brahmeti veda ced asti brahmeti ced veda santam enaṁ tato viduḥ [tai.u. 2.6] iti | tatraiva brahma-śabdasyābhyastatvāt | aviśeṣa-punaḥ-śrutir abhyāsaḥ | na cābhyāsaḥ puccha-brahmaṇīti vācyam | annād vai prajāḥ prajāyanta ity ādīnāṁ pucchānta-paṭhitānāṁ caturṇāṁ ślokānām anna-mayādi-pucchi-puruṣa-catuṣṭaya-paratvenāsyāpi ślokasya tathābhūtasyāpy ānandamayasyottarodaya-bhedena tat-tan-nāma-bhedāt tad-ayogāt | viśeṣatas tu tṛtīye vakṣyate priya-śirastvādy aprāpter ity ādinā | yat tv āhur annamayādy-asukha-pravāha-nipātān nānandamayasya mukhyatvam iti | naiṣa doṣaḥ | tasya sarvāntaratvāt | ajñānāṁ jñapti-saulabhyāya tathopadeśa-pravṛtteḥ | paramopakartā hi vedaḥ param evātmānaṁ vijijñāṣayiṣur arundhatī-darśana-nyāyenāparopadeśe'pi pravartate |

nanv etāvatā paratra tasya tātparyaṁ na vā parasyāmukhyatvam iti | kiṁ cottaratra brahma-jijñāsuṁ prati tat-pitā varuṇo viśvotpatty-ādi-hetu-bhūtaṁ vastu brahmety upadiśya punaḥ sa buddhy-artham anna-prāṇa-mano-vijñānāni krameṇa brahmety uktvānte tv ānanda-mayaṁ brahmety upadarśyopararāma | mad-ukteyaṁ vidyā bhagavan niṣṭhety abhidadhau | athopasaṁhāre'pi | sa ya evaṁ-vid asmāl lokāt pretya etam anna-mayam ātmānam upasaṇkrāmati [tai.u. 2.8.5] ity uktvā, etam ānanda-mayam ātmānam upasaṇkramya, imāṅl lokan kāmānnī kāma-rūpy anusañcaran | etat sāma gāyann āste [tai.u. 3.10.5] ity uktam, ataḥ paraṁ brahmaivānanda-mayaḥ puruṣa-vidho'nnamayo'tra caramo'nnamayādiṣu yaḥ sad-asataḥ paraṁ tvam atha yad eṣv avaśeṣam ṛtam iti smṛteś ca | śārīratvaṁ tu tasminn api na viruddham | yasya pṛthivī śarīram ity ādi śrutau tasyāpi tad-ukteḥ | ataḥ śārīrakam idaṁ śāstram | yat tv ānandamaya ity atra brahma-puccham ity ādi vyācaṣṭe, tan mandam | śabda-svārasya bhaṅgā deśikānugati-hānāc ca ||12||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
शब्दाः वाचकताम् यान्तिśabdāḥ vācakatām yāntiслова идут в [свою] означаемость; vācakatā «означающая сила»
यत्र आनन्द-मय-आदयःyatra ānanda-maya-ādayaḥгде — [слова] «анандамайя» и подобные; относительное yatra
विभुम् आनन्द-विज्ञानम्vibhum ānanda-vijñānamв Вездесущего, [сплошное] блаженство-знание; vibhu
तम् शुद्धम् श्रद्दधीमहिtam śuddham śraddadhīmahiв Того, Чистого, — веруем; śrad-√dhā, 1 мн.
यस्य समन्वयस्य उपपादनायyasya samanvayasya upapādanāyaту саманваю, ради обоснования которой; upapādana
वाच्यत्वम् ब्रह्मणः समर्थितम्vācyatvam brahmaṇaḥ samarthitamутверждена означаемость Брахмана; samarthita
तम् इदानीम् दर्शयतिtam idānīm darśayatiеё теперь показывает; √dṛś, кауз.
आनन्दमय इति आदिनाānandamaya iti ādinā[сутрами] начиная с «анандамайя»; твор.
यावत् अध्याय-पूर्तिyāvat adhyāya-pūrtiдо исполнения адхьяи; pūrti «полнота»
तत्र अस्मिन् प्रथमे पादेtatra asmin prathame pādeздесь, в этой первой паде; местн.
प्रायेण अन्यत्र प्रसिद्धानाम् शब्दानाम्prāyeṇa anyatra prasiddhānām śabdānāmслов, по преимуществу известных [прилагаемыми] к иному; prasiddha
ब्रह्मणि समन्वयः प्रदर्श्यतेbrahmaṇi samanvayaḥ pradarśyateпоказывается саманвая в Брахмане; pra-√dṛś, пассив
तैत्तिरीयकेtaittirīyakeв Тайттирии; местн.
ब्रह्मविद् आप्नोति परम्brahmavid āpnoti param«знающий Брахмана достигает Высшего»; Тайттирия 2.1
इति उपक्रम्यiti upakramyaтак начав; дееприч.
सः वै एषः पुरुषः अन्न-रस-मयःsaḥ vai eṣaḥ puruṣaḥ anna-rasa-mayaḥ«этот пуруша — из сока пищи»; Тайттирия 2.1
इति आदिनाiti ādināи далее; твор.
अन्न-मय-प्राण-मय-मनो-मय-विज्ञान-मयान् क्रमेणanna-maya-prāṇa-maya-mano-maya-vijñāna-mayān krameṇa[пуруш] из пищи, праны, ума, познания — по порядку; четыре оболочки
आम्नाय इदम् अभिधीयतेāmnāya idam abhidhīyateпередав, изрекается вот что; ā-√mnā (в э-тексте слитно)
तस्मात् वै एतस्मात् विज्ञान-मयात्tasmāt vai etasmāt vijñāna-mayāt«от этого поистине [пуруши] из познания»; отлож.
अन्यः अन्तरात्मा आनन्द-मयःanyaḥ antarātmā ānanda-mayaḥ«иной, внутренний атман — из блаженства»; (в э-тексте стяжение any'ntarātmā-)
तेन एषः पूर्णःtena eṣaḥ pūrṇaḥ«им этот полон»; pūrṇa
सः वै एषः पुरुष-विधः एवsaḥ vai eṣaḥ puruṣa-vidhaḥ eva«он — именно пуруша-образен»; vidha «вид»
तस्य पुरुष-विधताम् अनु अयम् पुरुष-विधःtasya puruṣa-vidhatām anu ayam puruṣa-vidhaḥ«вслед его пуруша-образности — этот пуруша-образен»; anvaya
तस्य प्रियम् एव शिरःtasya priyam eva śiraḥ«его радость — глава»; priya
मोदः दक्षिणः पक्षःmodaḥ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ«веселье — правое крыло»; moda
प्रमोदः उत्तर-पक्षःpramodaḥ uttara-pakṣaḥ«ликование — левое крыло»; pramoda
आनन्दः आत्माānandaḥ ātmā«блаженство — туловище [сам]»; ātman
ब्रह्म पुच्छम् प्रतिष्ठाbrahma puccham pratiṣṭhā«Брахман — хвост, опора»; Тайттирия 2.5
तत्र संशयःtatra saṁśayaḥздесь сомнение; формула
किम् अयम् आनन्द-मयः जीवःkim ayam ānanda-mayaḥ jīvaḥэтот анандамайя — джива; вопрос
उत पर-ब्रह्म इतिuta para-brahma itiили высшее Брахман?; uta «или»
एषः शारीरः आत्मा इतिeṣaḥ śārīraḥ ātmā iti«он — воплощённый атман»; śārīra
देह-सम्बन्ध-प्रतीतेः जीवः इति प्राप्तेdeha-sambandha-pratīteḥ jīvaḥ iti prāpteиз узнавания связи с телом получено: джива; pūrva-pakṣa
आनन्द-मयः अभ्यासात्ānanda-mayaḥ abhyāsāt«анандамайя — из-за повторения»; сутра 1.1.12
परम् ब्रह्म एव सःparam brahma eva saḥон — само высшее Брахман; сиддханта
कुतः अभ्यासात्kutaḥ abhyāsātпочему? — из повторения; разбор
प्रतिष्ठा-अन्तेन आनन्द-मयम् निरूप्यpratiṣṭhā-antena ānanda-mayam nirūpyaописав анандамайю вплоть до «опоры»; nirūpya, дееприч.
असत् एव स भवतिasat eva sa bhavati«не-сущим сам становится»; Тайттирия 2.6
असत् ब्रह्म इति वेद चेत्asat brahma iti veda cet«если знает: Брахман — не-сущее»; условие
अस्ति ब्रह्म इति चेत् वेदasti brahma iti cet veda«если же знает: Брахман есть»; контраст
सन्तम् एनम् ततः विदुःsantam enam tataḥ viduḥ«то знающие знают его сущим»; √vid
इति तत्र एव ब्रह्म-शब्दस्य अभ्यस्तत्वात्iti tatra eva brahma-śabdasya abhyastatvātтам же слово «Брахман» повторено; abhyasta
अविशेष-पुनः-श्रुतिः अभ्यासःaviśeṣa-punaḥ-śrutiḥ abhyāsaḥповторение — возвращение слова без различения; определение
न च अभ्यासः पुच्छ-ब्रह्मणि इति वाच्यम्na ca abhyāsaḥ puccha-brahmaṇi iti vācyamи нельзя сказать: повторение — о «Брахмане-хвосте»; vācya
अन्नात् वै प्रजाः प्रजायन्ते इति आदीनाम्annāt vai prajāḥ prajāyante iti ādīnām[стихов] «из пищи рождаются существа» и прочих; Тайттирия 2.2
पुच्छ-अन्त-पठितानाम् चतुर्णाम् श्लोकानाम्puccha-anta-paṭhitānām caturṇām ślokānāmчетырёх стихов, читаемых в конце [разделов] о хвостах; paṭhita
अन्न-मय-आदि-पुच्छि-पुरुष-चतुष्टय-परत्वेनanna-maya-ādi-pucchi-puruṣa-catuṣṭaya-paratvenaкак обращённых к четвёрке хвостатых пуруш — аннамайе и прочим; catuṣṭaya
अस्य अपि श्लोकस्य तथा-भूतस्यasya api ślokasya tathā-bhūtasyaи этот стих — такого же строения; tathā-bhūta
आनन्दमयस्य उत्तर-उदय-भेदेनānandamayasya uttara-udaya-bhedena[но] по различию восхождений анандамайи в последующем; udaya
तत्-तत्-नाम-भेदात् तत्-अयोगात्tat-tat-nāma-bhedāt tat-ayogātпо различию тех имён — то [отнесение к хвосту] не годится; a-yoga
विशेषतः तु तृतीये वक्ष्यतेviśeṣataḥ tu tṛtīye vakṣyateособо же будет сказано в третьей [адхьяе]; ссылка на 3.3.13
प्रिय-शिरस्त्व-आदि-अप्राप्तेः इति आदिनाpriya-śirastva-ādi-aprāpteḥ iti ādinā[сутрой] «ибо не переносится глава-радость…»; цитата сутры
यत् तु आहुःyat tu āhuḥа что говорят; возражение
अन्नमय-आदि-असुख-प्रवाह-निपातात्annamaya-ādi-asukha-pravāha-nipātātиз-за падения в несчастливый поток аннамайи и прочих; pravāha «поток» + nipāta
न आनन्दमयस्य मुख्यत्वम् इतिna ānandamayasya mukhyatvam itiанандамайя-де не главный [Брахман]; mukhyatva
न एषः दोषःna eṣaḥ doṣaḥэто не порок; ответ
तस्य सर्व-अन्तरत्वात्tasya sarva-antaratvātибо Он — внутреннейший всех; antara
अज्ञानाम् ज्ञप्ति-सौलभ्यायajñānām jñapti-saulabhyāyaради лёгкости узнавания для незнающих; saulabhya «доступность»
तथा उपदेश-प्रवृत्तेःtathā upadeśa-pravṛtteḥтак строится наставление; pravṛtti
परम-उपकर्ता हि वेदःparama-upakartā hi vedaḥВеда ведь — высший благодетель; upakartṛ
परम् एव आत्मानम् विजिज्ञापयिषुःparam eva ātmānam vijijñāpayiṣuḥжелая дать знать именно высшего Атмана; дезидератив (в э-тексте vijijñāṣayiṣur)
अरुन्धती-दर्शन-न्यायेनarundhatī-darśana-nyāyenaпо правилу показа Арундхати; звезда, которую находят через соседние
अपर-उपदेशे अपि प्रवर्ततेapara-upadeśe api pravartateдействует и через указание на не-высшее; upadeśa
ननु एतावताnanu etāvatāно [скажут]: этим [показано]; naṇu
परत्र तस्य तात्पर्यम्paratra tasya tātparyam[лишь] устремление текста к Высшему; tātparya
न वा परस्य अमुख्यत्वम् इतिna vā parasya amukhyatvam itiа не то, что Высший [здесь] не главное [значение]?; a-mukhya
किम् च उत्तरत्रkim ca uttaratraи сверх того, далее; Тайттирия 3
ब्रह्म-जिज्ञासुम् प्रति तत्-पिता वरुणःbrahma-jijñāsum prati tat-pitā varuṇaḥвопрошающему о Брахмане [Бхригу] его отец Варуна; prati
विश्व-उत्पत्ति-आदि-हेतु-भूतम् वस्तु ब्रह्म इति उपदिश्यviśva-utpatti-ādi-hetu-bhūtam vastu brahma iti upadiśyaнаставив: Брахман — вещь, причина возникновения мира; upadiśya
पुनः सः बुद्धि-अर्थम्punaḥ saḥ buddhi-arthamзатем, ради [постепенного] уразумения; buddhi
अन्न-प्राण-मनः-विज्ञानानि क्रमेण ब्रह्म इति उक्त्वाanna-prāṇa-manaḥ-vijñānāni krameṇa brahma iti uktvāназвав по порядку Брахманом пищу, прану, ум, познание; uktvā
अन्ते तु आनन्द-मयम् ब्रह्म इति उपदर्श्य उपररामante tu ānanda-mayam brahma iti upadarśya upararāmaпод конец же, показав Брахманом анандамайю, умолк; upa-√ram
मद्-उक्ता इयम् विद्या भगवन्-निष्ठा इति अभिदधौmad-uktā iyam vidyā bhagavan-niṣṭhā iti abhidadhau«сказанная мною видья утверждена в Бхагаване» — изрёк; abhi-√dhā (чтение э-текста)
अथ उपसंहारे अपिatha upasaṁhāre apiи в завершении [упанишады]; upasaṁhāra
सः यः एवम्-वित् अस्मात् लोकात् प्रेत्यsaḥ yaḥ evam-vit asmāt lokāt pretya«кто так знает, уйдя из этого мира»; Тайттирия 2.8
एतम् अन्न-मयम् आत्मानम् उपसङ्क्रामतिetam anna-mayam ātmānam upasaṅkrāmati«восходит к этому атману из пищи»; upa-sam-√kram
इति उक्त्वाiti uktvāсказав так; дееприч.
एतम् आनन्द-मयम् आत्मानम् उपसङ्क्रम्यetam ānanda-mayam ātmānam upasaṅkramya«взойдя к этому атману из блаженства»; Тайттирия 2.8
इमान् लोकान् काम-अन्नी काम-रूपी अनुसञ्चरन्imān lokān kāma-annī kāma-rūpī anusañcaran«проходит эти миры, вкушая что желает, в образах, каких желает»; kāma-annin
एतत् साम गायन् आस्तेetat sāma gāyan āste«и сидит, распевая это саман»; Тайттирия 3.10.5
इति उक्तम्iti uktamтак сказано; пассив
अतः परम् ब्रह्म एव आनन्द-मयःataḥ param brahma eva ānanda-mayaḥпотому анандамайя — само высшее Брахман; вывод
पुरुष-विधः अन्नमयः अत्र चरमः अन्नमय-आदिषुpuruṣa-vidhaḥ annamayaḥ atra caramaḥ annamaya-ādiṣuпуруша-образный «аннамайя» здесь — последний из аннамайи и прочих; carama «крайний»
यः सद्-असतः परम्yaḥ sad-asataḥ param«кто выше сущего и не-сущего»; смрити
त्वम् अथ यत् एषु अवशेषम् ऋतम् इति स्मृतेः चtvam atha yat eṣu avaśeṣam ṛtam iti smṛteḥ ca«Ты — и то, что остаётся в них неизменной истиной» — и по смрити; avaśeṣa
शारीरत्वम् तु तस्मिन् अपि न विरुद्धम्śārīratvam tu tasmin api na viruddhamтелесность же и в Нём не противоречива; śārīratva
यस्य पृथिवी शरीरम् इति आदि श्रुतौyasya pṛthivī śarīram iti ādi śrutau«чьё тело — земля» — в шрути; Брихадараньяка 3.7
तस्य अपि तत्-उक्तेःtasya api tat-ukteḥи о Нём то сказано; ukti
अतः शारीरकम् इदम् शास्त्रम्ataḥ śārīrakam idam śāstramпотому эта шастра — «Шарирака»; название Веданта-сутры
यत् तु आनन्दमये इति अत्रyat tu ānandamaye iti atraа кто здесь, при анандамайе; относит.
ब्रह्म-पुच्छम् इति आदि व्याचष्टेbrahma-puccham iti ādi vyācaṣṭeтолкует [Брахманом лишь] «брахма-пуччхам»; vi-ā-√cakṣ
तत् मन्दम्tat mandamто — слабо; manda «вялое»
शब्द-स्वारस्य-भङ्गात्śabda-svārasya-bhaṅgātот слома прямого вкуса слова; bhaṅga
देशिक-अनुगति-हानात् चdeśika-anugati-hānāt caи от утраты следования наставникам; anugati
भाष्य का अनुवाद

«Слова „анандамайя“ и подобные идут в свою означаемость — в Него: в Вездесущего, [сплошное] блаженство-знание, Чистого — веруем».

Ту саманваю, ради обоснования которой была утверждена означаемость Брахмана, [сутракара] теперь показывает — [сутрами] от «анандамайя» до исполнения адхьяи. Здесь, в первой паде, показывается схождение в Брахмане слов, по преимуществу известных [в приложении] к иному. В Тайттирии, начав [словами] «знающий Брахмана достигает Высшего» и «этот пуруша — из сока пищи», [текст] по порядку передаёт [пуруш] из пищи, праны, ума и познания — и изрекается вот что: «От этого [пуруши] из познания — иной, внутренний атман, из блаженства; им этот полон. Он — именно пуруша-образен: вслед его пуруша-образности — [и] этот пуруша-образен. Его радость — глава, веселье — правое крыло, ликование — левое крыло, блаженство — сам [остов], Брахман — хвост, опора» [2.5].

Здесь сомнение: этот анандамайя — джива или высшее Брахман? Из узнавания связи с телом («он — воплощённый атман») получено: джива. [На это:]

«Анандамайя — из-за повторения».

Он — само высшее Брахман. Почему? Из повторения: описав анандамайю вплоть до «опоры», [текст говорит]: «если знает: Брахман — не-сущее, — сам становится не-сущим; если же знает: Брахман есть, — то знающие знают его сущим» [2.6]: там же слово «Брахман» повторено. Повторение — это возвращение слова без различения. И нельзя сказать, что повторение — о «Брахмане-хвосте»: четыре стиха, читаемые в конце [разделов] — «из пищи рождаются существа» и прочие, — обращены к четвёрке «хвостатых» пуруш, аннамайе и прочим; и этот стих — такого же строения: по различию восхождений анандамайи в последующем и различию тех имён — то [сведение повторения к хвосту] не годится. Особо же будет сказано в третьей [адхьяе] — [сутрой] «ибо не переносится глава-радость и прочее». А что говорят — мол, анандамайя не главный [Брахман], ибо пал в несчастливый поток аннамайи и прочих, — это не порок: Он — внутреннейший всех, и так строится наставление ради лёгкости узнавания для незнающих: Веда — высший благодетель — желая дать знать именно высшего Атмана, действует по правилу показа Арундхати — и через указание на не-высшее.

Но [скажут]: этим показано лишь устремление текста к Высшему — а не то, что Высший [и есть прямой смысл слова «анандамайя»]? И сверх того: далее отец Варуна, наставив вопрошающего о Брахмане [Бхригу]: «Брахман — вещь, причина возникновения мира», затем ради [постепенного] уразумения назвав Брахманом по порядку пищу, прану, ум и познание, под конец же показав Брахманом анандамайю, — умолк; «сказанная мною видья утверждена в Бхагаване» — изрёк. И в завершении [упанишады], сказав «кто так знает, уйдя из этого мира, восходит к атману из пищи…», сказано: «взойдя к этому атману из блаженства, он проходит эти миры, вкушая что желает, в образах, каких желает, и сидит, распевая это саман» [2.8; 3.10.5]. Потому анандамайя — само высшее Брахман; пуруша-образный «[анандамайя]» здесь — последний среди аннамайи и прочих: «Ты — выше сущего и не-сущего, и то, что остаётся в них неизменной истиной» — и по смрити. Телесность же и в Нём не противоречива: «чьё тело — земля» — и о Нём так сказано в шрути; потому эта шастра [зовётся] «Шарирака». А кто толкует здесь [Брахманом лишь] «брахма-пуччхам» — то слабо: ломается прямой вкус слова и теряется следование наставникам.

संस्करण

5a68ae66e0f6 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 3:55:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से