25 / 558
गोविन्दभाष्य · 1.1.25
देवनागरी

छन्दोऽभिधानान्नेतिचेन्न तथाचेतोऽर्पणनिगदात्तथा हि दर्शनम्

लिप्यंतरण (IAST)

chando'bhidhānānneticenna tathāceto'rpaṇanigadāttathā hi darśanam

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
छन्दो-ऽभिधानात्chando-'bhidhānātиз-за названия метра; chandas «метр» + abhidhāna «называние», отложительный падеж; в том месте названа Гаятри
न इति चेत्na iti cetесли скажут «нет»; частицы отрицания, речи и условия; будто речь лишь о стихотворном размере
naнет; отрицание; ответ сутры
तथाtathāтак; наречие образа действия; через образ метра
चेतः-अर्पण-निगदात्cetaḥ-arpaṇa-nigadātибо возвещено вложение ума; cetas «ум» + arpaṇa «вложение» (от √ṛ) + nigada «провозглашение», отложительный падеж; так наставлено устремление ума к Брахману
तथा हि दर्शनम्tathā hi darśanamтак ведь видно; tathā «так» + hi «ведь» + darśana «ви́дение»; тому есть примеры в других текстах
अनुवाद

Если скажут: названа [лишь] Гаятри, — нет: так преподано вложение ума в Брахмана, [явившего себя] в её образе; тому есть примеры.

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
देवनागरी

ब्रह्मणोऽसन्निधिम् आशङ्क्य निरस्यति—

छन्दोऽभिदानान् नेति चेन्, न,

तथा चेतोऽर्पण-निगदात् तथा हि दर्शनम् ॥

ननु, गायत्री वा ईदं सर्वं भूतं यद् इदं किं च [छा.उ. 3.12.1] इत्य् उपक्रम्य ताम् एव भूत-वाक्-पृथिवी-शरीर-हृदय-प्रभेदैर् व्याख्याय, सैषा चतुष्पदा षड्-विधा गायत्री तद् एतद् ऋचाभ्यनूक्तम् । तावान् अस्य महिमा [छा.उ. 3.12.5-6] इति तस्याम् एव व्याख्यात-रूपायाम् उदाहृतो मन्त्रः कथम् अकस्माच् चतुष्पाद् ब्रह्माभिदध्यात् । तस्माद् गायत्र्याख्यस्य छन्दसस् तत्राभिधानान् न ब्रह्म प्रकृतम् इति चेन्, न । कुतः ? तथेति । तथा गायत्र्-आत्मनावतीर्णे ब्रह्मणि चेतोऽर्पणस्य ध्यानस्य तत्र निगदाद् उपदेशाद् इत्य् अर्थः । तथा स्सति हि गायत्री वा इदं सर्वम् इति दर्शनं सङतिमत् स्याद् अन्यथा पीड्यतेति गायत्र्या ब्रह्मत्वे प्रमाणं दर्शितं भवति ॥25॥

लिप्यंतरण (IAST)

brahmaṇo'sannidhim āśaṅkya nirasyati—

chando'bhidānān neti cen, na,

tathā ceto'rpaṇa-nigadāt tathā hi darśanam ||

nanu, gāyatrī vā īdaṁ sarvaṁ bhūtaṁ yad idaṁ kiṁ ca [chā.u. 3.12.1] ity upakramya tām eva bhūta-vāk-pṛthivī-śarīra-hṛdaya-prabhedair vyākhyāya, saiṣā catuṣpadā ṣaḍ-vidhā gāyatrī tad etad ṛcābhyanūktam | tāvān asya mahimā [chā.u. 3.12.5-6] iti tasyām eva vyākhyāta-rūpāyām udāhṛto mantraḥ katham akasmāc catuṣpād brahmābhidadhyāt | tasmād gāyatryākhyasya chandasas tatrābhidhānān na brahma prakṛtam iti cen, na | kutaḥ ? tatheti | tathā gāyatr-ātmanāvatīrṇe brahmaṇi ceto'rpaṇasya dhyānasya tatra nigadād upadeśād ity arthaḥ | tathā ssati hi gāyatrī vā idaṁ sarvam iti darśanaṁ saṅatimat syād anyathā pīḍyateti gāyatryā brahmatve pramāṇaṁ darśitaṁ bhavati ||25||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ब्रह्मणः असन्निधिम् आशङ्क्य निरस्यतिbrahmaṇaḥ asannidhim āśaṅkya nirasyatiзаподозрив [вновь] неблизость Брахмана, отвергает; āśaṅkya
छन्दः-अभिधानात् न इति चेत्chandaḥ-abhidhānāt na iti cet«если скажут: нет — из-за называния метра»; сутра 1.1.25
न तथा चेतः-अर्पण-निगदात्na tathā cetaḥ-arpaṇa-nigadāt«нет: ибо так возвещено вложение ума»; сутра, продолжение
तथा हि दर्शनम्tathā hi darśanam«так ведь видно»; сутра, конец
ननु गायत्री वा इदम् सर्वम् भूतम् यत् इदम् किम् चnanu gāyatrī vā idam sarvam bhūtam yat idam kim caно: «Гаятри — всё это сущее, что ни есть»; Чхандогья 3.12.1
इति उपक्रम्यiti upakramyaтак начав; дееприч.
ताम् एव भूत-वाक्-पृथिवी-शरीर-हृदय-प्रभेदैः व्याख्यायtām eva bhūta-vāk-pṛthivī-śarīra-hṛdaya-prabhedaiḥ vyākhyāyaистолковав её же по различиям: существа, речь, земля, тело, сердце; prabheda
सा एषा चतुष्पदा षड्-विधा गायत्रीsā eṣā catuṣpadā ṣaḍ-vidhā gāyatrī«такова эта четырёхстопная шестивидная Гаятри»; Чхандогья 3.12.5
तत् एतत् ऋचा अभ्यनूक्तम्tat etat ṛcā abhyanūktam«то самое досказано ричем»; abhi-anu-ukta
तावान् अस्य महिमा इतिtāvān asya mahimā iti«„таково Его величие“…»; стих-рич
तस्याम् एव व्याख्यात-रूपायाम् उदाहृतः मन्त्रःtasyām eva vyākhyāta-rūpāyām udāhṛtaḥ mantraḥмантра приведена [будто] о ней же, истолкованной; udāhṛta
कथम् अकस्मात् चतुष्पात् ब्रह्म अभिदध्यात्katham akasmāt catuṣpāt brahma abhidadhyātкак бы она вдруг стала означать четырёхстопного Брахмана?; akasmāt «ни с того ни с сего»
तस्मात् गायत्री-आख्यस्य छन्दसः तत्र अभिधानात्tasmāt gāyatrī-ākhyasya chandasaḥ tatra abhidhānātпотому — раз назван метр по имени гаятри; ākhyā
न ब्रह्म प्रकृतम् इति चेत्na brahma prakṛtam iti cetБрахман не [был] темой — если так [скажут]; pūrva-pakṣa
naнет; ответ
कुतः तथा इतिkutaḥ tathā itiпочему? — «так»; разбор
तथा गायत्री-आत्मना अवतीर्णे ब्रह्मणिtathā gāyatrī-ātmanā avatīrṇe brahmaṇiтак: в Брахмана, снизошедшего в образе Гаятри; avatīrṇa «снизошедший»!
चेतः-अर्पणस्य ध्यानस्यcetaḥ-arpaṇasya dhyānasyaвложения ума — созерцания; arpaṇa
तत्र निगदात् उपदेशात् इति अर्थःtatra nigadāt upadeśāt iti arthaḥибо там возвещено, преподано, — таков смысл; nigada
तथा सति हिtathā sati hiведь при таком [чтении]; sati saptamī
गायत्री वा इदम् सर्वम् इति दर्शनम्gāyatrī vā idam sarvam iti darśanamви́дение «Гаятри — всё это»; darśana
सङ्गतिमत् स्यात्saṅgatimat syātбудет согласным; saṅgatimat
अन्यथा पीड्येतanyathā pīḍyetaиначе — страдало бы; √pīḍ (в э-тексте pīḍyate)
इति गायत्र्याः ब्रह्मत्वे प्रमाणम् दर्शितम् भवतिiti gāyatryāḥ brahmatve pramāṇam darśitam bhavatiтак показано прамана в брахманстве Гаятри; pramāṇa
भाष्य का अनुवाद

Заподозрив [вновь] неблизость Брахмана, [сутракара] отвергает [сомнение]:

«Если скажут: нет — из-за называния метра, — нет: ибо так возвещено вложение ума; так ведь видно».

Но [скажут]: начав «Гаятри — всё это сущее, что ни есть» [Чхандогья 3.12.1] и истолковав её же по различиям — существа, речь, земля, тело, сердце: «такова эта четырёхстопная, шестивидная Гаятри; то самое досказано ричем: „таково Его величие…“», — мантра приведена [будто] о ней же, истолкованной; как бы она вдруг стала означать четырёхстопного Брахмана? Потому — раз назван метр по имени «гаятри» — Брахман не [был] темой. Если так [скажут] — нет. Почему? «Так»: так — ибо там возвещено, преподано вложение ума, созерцание, [обращённое] к Брахману, снизошедшему в образе Гаятри; таков смысл. Ведь при таком [чтении] и ви́дение «Гаятри — всё это» будет согласным; иначе — страдало бы. Так показано прамана в брахманстве Гаятри.

संस्करण

acce8ea90635 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 3:55:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से