आनुमानिकम् अप्य् एकेषाम् इति चेन् न शरीर-रूपक-विन्यस्त-गृहीतेर् दर्शयति च
ānumānikam apy ekeṣām iti cen na śarīra-rūpaka-vinyasta-gṛhīter darśayati ca
Если скажут: у некоторых [катхов] «непроявленное» — выводимая [прадхана], — нет: взято тело, вложенное в притчу [о колеснице]; [текст сам это] показывает.
तमः साङ्ख्य-घनोदीर्णं यस्य गो-गणैः ।
तं संविद्-भूषणं कृष्ण-पूषणं समुपास्महे ॥
मुक्त्य्-उपायतया जिज्ञास्यं विश्व-जन्मादि-बीजं जडाज् जीवाच् च विलक्षणम् अविचिन्त्यानन्त-शक्ति-सार्वज्ञ्यादि-कल्याण-गुण-मयं निरस्त-हेयं निरङ्कुशैश्वर्यं परं ब्रह्म परामृष्टं प्राक् । इदानीं तु कासुचिच् छाखासु दृश्यमानानां कपिल-तन्त्र-सिद्ध-प्रधान-पुमर्थक-शब्दान्वितानां वाक्यानां समन्वयस् तत्रैव चिन्त्यते । कठ-वल्ल्याम् इदम् आमनन्ति—
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः ।
मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः ॥
महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः ।
पुरुषान् न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ [क.उ. 1.3.10-11] इति ।
तत्राव्यक्त-शब्देन स्मार्तं प्रधानं वाच्यं शरीरं वेति सन्देहे महद्-अव्यक्त-पुरुषाणां परापर-भावेन स्मृति-प्रसिद्धानां श्रुतौ यथावत् प्रत्यभिज्ञानात् स्मार्तं स्वतन्त्रं प्रधानम् इह वाच्यं शरीरं वेति प्राप्ते—
आनुमानिकम् अप्य् एकेषाम् इति चेन्, न,
शरीर-रूप-कवि-न्यस्त-गृहीतेर् दर्शयति च ॥
एकेषां कठानाम् आनुमानिकं स्मार्तं प्रधानम् अपि वाच्यं दृश्यते । न व्यक्तम् अव्यक्तम् इति व्युत्पत्त्या तद् उक्तेर् इति चेन्, न । कुतः ? शरीरेत्य् आदेः । शरीरम् एवात्र रथ-रूपक-विन्यस्तम् अव्यक्त-शब्देन गृह्यते । दर्शयति चैतत् प्राक्तनो ग्रन्थ आत्म-शरीरादीनां रथादि-रूपक-कॢप्तिम् । एतद् उक्तं भवति पूर्वत्र—
आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथम् एव तु ।
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहम् एव च ॥
इन्द्रियाणि हयान्य् आहुर् विषयांस् तेषु गोचरान् ।
आत्मेन्द्रिय-मनो-युक्तं भोक्तेत्य् आहुर् मनीषिणः ॥ [क.उ. 1.3.3-4] इत्य् अन्तेन ग्रन्थेन ।
श्री-विष्णु-पद-प्रेप्सुम् उपासकं रथित्वेन तच्-छरीरादिकं रथादित्वेन रूपयित्वा यस्यैते रथादयो वशे भवन्ति सोऽध्वनः पारं तत्-पदम् आप्नोत्य् उक्त्वाथ रथादि-रूपितानां तेषां शरीरादीनां वशीकार्यतायां गौण्य-प्राधान्यम् उच्यते इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था [क.उ. 1.3.10] इत्य् आदिना । तत्र यानीन्द्रियाणि रथ-रूपके अश्वादि-भावेन प्रकृतानि तान्य् एवेह वाक्येऽपि गृह्यन्ते प्रायः-शब्द-तौल्यात् । यत् तु शरीरम् अवशिष्टं तत् खलु अव्यक्त-शब्देन परिशेषात् प्रकरणाच् चेति । न च स्मार्त-तत्त्व-प्रत्यभिज्ञात्रास्ति तन्-मत-विरोधात् ॥1॥
tamaḥ sāṅkhya-ghanodīrṇaṁ yasya go-gaṇaiḥ |
taṁ saṁvid-bhūṣaṇaṁ kṛṣṇa-pūṣaṇaṁ samupāsmahe ||
mukty-upāyatayā jijñāsyaṁ viśva-janmādi-bījaṁ jaḍāj jīvāc ca vilakṣaṇam avicintyānanta-śakti-sārvajñyādi-kalyāṇa-guṇa-mayaṁ nirasta-heyaṁ niraṅkuśaiśvaryaṁ paraṁ brahma parāmṛṣṭaṁ prāk | idānīṁ tu kāsucic chākhāsu dṛśyamānānāṁ kapila-tantra-siddha-pradhāna-pumarthaka-śabdānvitānāṁ vākyānāṁ samanvayas tatraiva cintyate | kaṭha-vallyām idam āmananti—
indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaś ca paraṁ manaḥ |
manasas tu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ ||
mahataḥ param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ |
puruṣān na paraṁ kiṁcit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ || [ka.u. 1.3.10-11] iti |
tatrāvyakta-śabdena smārtaṁ pradhānaṁ vācyaṁ śarīraṁ veti sandehe mahad-avyakta-puruṣāṇāṁ parāpara-bhāvena smṛti-prasiddhānāṁ śrutau yathāvat pratyabhijñānāt smārtaṁ svatantraṁ pradhānam iha vācyaṁ śarīraṁ veti prāpte—
ānumānikam apy ekeṣām iti cen, na,
śarīra-rūpa-kavi-nyasta-gṛhīter darśayati ca ||
ekeṣāṁ kaṭhānām ānumānikaṁ smārtaṁ pradhānam api vācyaṁ dṛśyate | na vyaktam avyaktam iti vyutpattyā tad ukter iti cen, na | kutaḥ ? śarīrety ādeḥ | śarīram evātra ratha-rūpaka-vinyastam avyakta-śabdena gṛhyate | darśayati caitat prāktano grantha ātma-śarīrādīnāṁ rathādi-rūpaka-kḷptim | etad uktaṁ bhavati pūrvatra—
ātmānaṁ rathinaṁ viddhi śarīraṁ ratham eva tu |
buddhiṁ tu sārathiṁ viddhi manaḥ pragraham eva ca ||
indriyāṇi hayāny āhur viṣayāṁs teṣu gocarān |
ātmendriya-mano-yuktaṁ bhoktety āhur manīṣiṇaḥ || [ka.u. 1.3.3-4] ity antena granthena |
śrī-viṣṇu-pada-prepsum upāsakaṁ rathitvena tac-charīrādikaṁ rathāditvena rūpayitvā yasyaite rathādayo vaśe bhavanti so'dhvanaḥ pāraṁ tat-padam āpnoty uktvātha rathādi-rūpitānāṁ teṣāṁ śarīrādīnāṁ vaśīkāryatāyāṁ gauṇya-prādhānyam ucyate indriyebhyaḥ parā hy arthā [ka.u. 1.3.10] ity ādinā | tatra yānīndriyāṇi ratha-rūpake aśvādi-bhāvena prakṛtāni tāny eveha vākye'pi gṛhyante prāyaḥ-śabda-taulyāt | yat tu śarīram avaśiṣṭaṁ tat khalu avyakta-śabdena pariśeṣāt prakaraṇāc ceti | na ca smārta-tattva-pratyabhijñātrāsti tan-mata-virodhāt ||1||
15a9c15309f1 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:22:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
«Тьму, взметённую тучей санкхьи, [рассеявшего] лучами Своими — Того, украшенного знанием Кришну-Солнце почитаем» [стих в э-тексте, по-видимому, с лакуной].
Прежде рассмотрено высшее Брахман — предмет вопрошания как средство мукти, семя рождения и прочего мира, иноприродное косному и дживе, состоящее из благих качеств — непостижимо-бесконечной силы, всеведения и прочих, — с отброшенным отвержимым, с необузданным владычеством. Теперь же обдумывается саманвая в Нём же речений, видимых в некоторых ветвях, — со словами, [как будто] означающими прадхану и пурушу школы Капилы. В Катха-валли передают: «Выше чувств — предметы, выше предметов — ум, выше ума — разум, выше разума — атман великий, выше великого — непроявленное, выше непроявленного — Пуруша; выше Пуруши — ничего: то — предел, то — высший путь» [1.3.10–11]. Там словом «непроявленное» означена смартовая прадхана или тело? При сомнении: по точному узнаванию в шрути [тройки] махат-авьякта-пуруша, известной смрити в порядке высшего и низшего, — означена независимая смартовая прадхана. При полученном —
«Если скажут: у некоторых — и выводимое, — нет: ибо взято тело, вложенное в притчу; и [текст] показывает».
У некоторых — катхов — видится означенной и выводимая смартовая прадхана: по этимологии «не проявленное — авьякта». Если так [скажут] — нет. Почему? Из «тело…»: именно тело здесь, вложенное в притчу о колеснице, берётся словом «непроявленное»; и показывает это предыдущий текст — устроение притчи: атман, тело и прочие как колесница и прочее. Вот что сказано прежде: «Знай атмана колесничим-господином, тело же — колесницей; разум знай возницей, а ум — вожжами; чувства зовут конями, предметы — их дорогами; [атмана,] соединённого с чувствами и умом, мудрые зовут вкусителем» [1.3.3–4]. Уподобив почитателя, жаждущего стопы Шри-Вишну, колесничему, а его тело и прочее — колеснице, сказав «у кого эти в подчинении — тот достигает конца пути, Его стопы», — затем [текст] речет второстепенность и главность их, уподобленных колеснице, в [порядке] подчиняемости — [стихом] «выше чувств — предметы…». Те чувства, что в притче введены конями, — они же берутся и в этом речении, по почти полному равенству слов; а тело, оставшееся [неупомянутым], — оно-то словом «непроявленное»: по остатку и по разделу. И нет здесь узнавания смартовых таттв — из-за противоречия их же учению.