प्रकृतिश् च प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुरोधात्
prakṛtiś ca pratijñā-dṛṣṭāntānurodhāt
[Брахман —] и пракрити [вещественная причина]: в угоду обещанию [«одним — всё»] и примеру [глины].
एवं निरीश्वरं प्रधान-वादं निरस्य सेश्वरं तम् इदानीं निरस्यन् विश्व-कारणता-वादि-वाक्यानि परस्मिन् ब्रह्मणि प्रवर्तयति । तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते [तै.उ. 3.1], सद् एव सौम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् [छा.उ. 6.2.1], तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेय, स ऐक्षत लोकान् नु सृजा इत्य् आदीनि वचांसि श्रूयन्ते । किम् एषु निमित्तम् एव ब्रह्म मन्तव्यं किं वा निमित्तोपादान-रूपं तद् इति वीक्षायां पूर्व-पक्षो दृश्यते । तथा हि यद्यप्य् उपनिषदस् तस्माद् वा एतस्माद् इत्य् आदिभिर् वाक्यैर् जगत्-कारणतया परं ब्रह्माहुस् तथापि तासु निमित्त-मात्रता तस्य मन्तव्या । तद् ऐक्षत, स ऐक्षत इत्य् आदिषु वीक्षण-पूर्वक-सृष्टि-वर्णनात् तत्-पूर्वक-स्रष्टारः खलु कुलालादयो घटादि-निमित्तान्य् एव दृश्यन्ते जगद्-उपादानं तु प्रकृतिर् एव स्यात् उपादानोपादेययोस् तयोः साधर्म्य-दर्शनात् । न च निमित्तम् एवोपादानम् इति शक्यं वक्तुम् । लोके जडस्य मृद्-आदेर् घटाद्य्-उपादानत्वं चेतनस्य तु कुलालादेर् घटादि-निमित्तत्वम् इति तयोर् भेद-नियमात् । तथानेक-कारक-सिद्धं च कार्यं वीक्ष्यते । तद् एव लोक-सिद्धं भावम् उपेक्ष्य तस्यैकस्यैव तद् उभयत्वं वक्तुं न ताः क्षमन्ते । अनो निर्विकारेण ब्रह्मणा अधिष्ठिता विकारिणी प्रकृतिर् एव विकृतस्य विश्वस्य जगत उपादानं ब्रह्म तु निमित्तम् एव केवलम् । न चैतद् यौक्तिकम् ।
विकार-जननीम् अज्ञाम् अष्ट-रूपाम् अजां ध्रुवाम् ।
ध्यायतेऽध्यासिता तेन तन्यते प्रेरिता पुनः ॥
सूयते पुरुषार्थाच् च तेनैवाधिष्ठिता जगत् ।
गौर् अनाद्य्-अन्तवती सा जनित्री भूत-भाविनी ।
सितासिता च रक्ता च सर्व-काम-दुघा विभोः ।
पिबन्त्य् एनाम् अविषमाम् अविज्ञाताः कुमारकाः ।
एकस् तु पिबते देवः स्वच्छन्दोऽत्र वशानुगाम् ।
ध्यान-क्रियाभ्यां भगवान् भुङ्क्तेऽसौ प्रसभं विभुः ।
सर्व-साधारणीं दोग्ध्रीं पीयमानां तु जज्वभिः ।
चतुर्विंशति-सङ्ख्याकम् अव्यक्तं व्यक्तम् उच्यते ॥ इति चुल्लिकोपनिषदि श्रवणात्।
स्मृतिश् चैवम् आह—
यथा सन्निधि-मात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते ।
मनसो नोपकर्तृत्वात् तथासौ परमेश्वरः ॥ [वि.पु. 1.2.30]
सन्निधानाद् यथाकाश-कालाद्याः कारणं तरोः ।
तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान् हरिः ॥ [वि.पु. 2.7.37]
निमित्त-मात्रम् एवासौ सृष्टानां सर्ग-कर्मणि ।
प्रधान-कारणी-भूता यतो वै सृज्य-शक्तयः ॥ [वि.पु. 1.4.51] इत्य् आद्याः ।
एवं सिद्धौ क्वचिद् ब्रह्मोपादानताभासि वचांसि कथञ्चिद् अन्यथैव नेयानीति । एवं प्राप्ते—
प्रकृतिश् च प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुरोधात् ॥
ब्रह्मैव जगतः प्रकृतिर् उपादानम् । कुतः ? प्रतिज्ञेत्य् आदेः । श्रौतयोः प्रतिज्ञा-दृष्टान्तयोर् आनुगुण्याद् इत्य् अर्थः । श्वेतकेतो यन् नु सौम्येदं महामना अनूचान-मानी स्तब्धोऽस्युत तम् आदेशम् अप्राक्षीर् येनाश्रुतं श्रुतं भवत्य् अमतं मतम् अविज्ञातं विज्ञातम् [छा.उ. 6.1.3] इति विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-विषया प्रतिज्ञा श्रूयते छान्दोग्ये । सा किलादेशस्य उपादानत्वे सति सम्भवेत् कार्यस्य तद्-अव्यतिरेकात् । निमित्तात् तस्याव्यतिरेकस् तु न कुलाल-घटयोर् व्यतिरेकात् । दृष्टान्तेऽपि, यथा सोम्यैकेन मृत्-पिण्डेन सर्वं मृन्-मयं विज्ञातं स्यात् [छा.उ. 6.1.4] इत्य् आदेर् उपादान-विज्ञानात् कार्य-विज्ञान-विषयस् तत्रैव श्रुतः । स च निमित्त-मात्रताभ्युपगमे न सम्भवेत् । न हि कुलाले विज्ञाते घटो विज्ञायते । तद्-अनुरोधात् विश्वस्योपादानं च शब्दान् निमित्तं च ब्रह्मैवेति ॥23॥
evaṁ nirīśvaraṁ pradhāna-vādaṁ nirasya seśvaraṁ tam idānīṁ nirasyan viśva-kāraṇatā-vādi-vākyāni parasmin brahmaṇi pravartayati | tasmād vā etasmād ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ, yato vā imāni bhūtāni jāyante [tai.u. 3.1], sad eva saumyedam agra āsīd ekam evādvitīyam [chā.u. 6.2.1], tad aikṣata bahu syāṁ prajāyeya, sa aikṣata lokān nu sṛjā ity ādīni vacāṁsi śrūyante | kim eṣu nimittam eva brahma mantavyaṁ kiṁ vā nimittopādāna-rūpaṁ tad iti vīkṣāyāṁ pūrva-pakṣo dṛśyate | tathā hi yadyapy upaniṣadas tasmād vā etasmād ity ādibhir vākyair jagat-kāraṇatayā paraṁ brahmāhus tathāpi tāsu nimitta-mātratā tasya mantavyā | tad aikṣata, sa aikṣata ity ādiṣu vīkṣaṇa-pūrvaka-sṛṣṭi-varṇanāt tat-pūrvaka-sraṣṭāraḥ khalu kulālādayo ghaṭādi-nimittāny eva dṛśyante jagad-upādānaṁ tu prakṛtir eva syāt upādānopādeyayos tayoḥ sādharmya-darśanāt | na ca nimittam evopādānam iti śakyaṁ vaktum | loke jaḍasya mṛd-āder ghaṭādy-upādānatvaṁ cetanasya tu kulālāder ghaṭādi-nimittatvam iti tayor bheda-niyamāt | tathāneka-kāraka-siddhaṁ ca kāryaṁ vīkṣyate | tad eva loka-siddhaṁ bhāvam upekṣya tasyaikasyaiva tad ubhayatvaṁ vaktuṁ na tāḥ kṣamante | ano nirvikāreṇa brahmaṇā adhiṣṭhitā vikāriṇī prakṛtir eva vikṛtasya viśvasya jagata upādānaṁ brahma tu nimittam eva kevalam | na caitad yauktikam |
vikāra-jananīm ajñām aṣṭa-rūpām ajāṁ dhruvām |
dhyāyate'dhyāsitā tena tanyate preritā punaḥ ||
sūyate puruṣārthāc ca tenaivādhiṣṭhitā jagat |
gaur anādy-antavatī sā janitrī bhūta-bhāvinī |
sitāsitā ca raktā ca sarva-kāma-dughā vibhoḥ |
pibanty enām aviṣamām avijñātāḥ kumārakāḥ |
ekas tu pibate devaḥ svacchando'tra vaśānugām |
dhyāna-kriyābhyāṁ bhagavān bhuṅkte'sau prasabhaṁ vibhuḥ |
sarva-sādhāraṇīṁ dogdhrīṁ pīyamānāṁ tu jajvabhiḥ |
caturviṁśati-saṅkhyākam avyaktaṁ vyaktam ucyate || iti cullikopaniṣadi śravaṇāt|
smṛtiś caivam āha—
yathā sannidhi-mātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate |
manaso nopakartṛtvāt tathāsau parameśvaraḥ || [vi.pu. 1.2.30]
sannidhānād yathākāśa-kālādyāḥ kāraṇaṁ taroḥ |
tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ || [vi.pu. 2.7.37]
nimitta-mātram evāsau sṛṣṭānāṁ sarga-karmaṇi |
pradhāna-kāraṇī-bhūtā yato vai sṛjya-śaktayaḥ || [vi.pu. 1.4.51] ity ādyāḥ |
evaṁ siddhau kvacid brahmopādānatābhāsi vacāṁsi kathañcid anyathaiva neyānīti | evaṁ prāpte—
prakṛtiś ca pratijñā-dṛṣṭāntānurodhāt ||
brahmaiva jagataḥ prakṛtir upādānam | kutaḥ ? pratijñety ādeḥ | śrautayoḥ pratijñā-dṛṣṭāntayor ānuguṇyād ity arthaḥ | śvetaketo yan nu saumyedaṁ mahāmanā anūcāna-mānī stabdho'syuta tam ādeśam aprākṣīr yenāśrutaṁ śrutaṁ bhavaty amataṁ matam avijñātaṁ vijñātam [chā.u. 6.1.3] iti vijñānena sarva-vijñāna-viṣayā pratijñā śrūyate chāndogye | sā kilādeśasya upādānatve sati sambhavet kāryasya tad-avyatirekāt | nimittāt tasyāvyatirekas tu na kulāla-ghaṭayor vyatirekāt | dṛṣṭānte'pi, yathā somyaikena mṛt-piṇḍena sarvaṁ mṛn-mayaṁ vijñātaṁ syāt [chā.u. 6.1.4] ity āder upādāna-vijñānāt kārya-vijñāna-viṣayas tatraiva śrutaḥ | sa ca nimitta-mātratābhyupagame na sambhavet | na hi kulāle vijñāte ghaṭo vijñāyate | tad-anurodhāt viśvasyopādānaṁ ca śabdān nimittaṁ ca brahmaiveti ||23||
ea728b08e314 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:22:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Так отвергнув безбожное учение о прадхане, теперь, отвергая его же — с Богом, — утверждает речения о всемирной причинности в высшем Брахмане. «От этого Атмана рождено пространство»; «из чего рождаются эти существа»; «Сущим, дорогой, было это вначале — одним лишь, без второго»; «Оно воззрело: стану многим»; «Он воззрел: сотворю-ка миры» — эти и подобные слова слышатся. Мыслить ли в них Брахмана лишь действующей причиной — или он и действующая и вещественная? При рассмотрении видится довод противника: хотя упанишады зовут Брахмана причиной мира, мыслима лишь его действенность: творение описано с предшествующим воззрением, а творцы с предвидением — горшечники — видятся лишь действующими причинами; вещественной же будет пракрити — по соприродности вещества и изделия. И нельзя сказать: действующая и есть вещественная: в миру вещественность горшка — у косной глины, действенность — у сознающего горшечника, по правилу их различия; и следствие осуществляется многими деятелями. Пренебрегши этим мирским законом, сказать об одном оба [качества] они не могут. Потому вещественная причина — изменчивая пракрити, надзираемая неизменным Брахманом, он же — лишь действующая. И это не безосновно: «Родительницу видоизменений, бессознательную, восьмиобразную, нерождённую… созерцается, осёдлана Им, распростирается, побуждаемая… корова безначально-бесконечная, белая, чёрная и красная, доящая все желания для Владыки; пьют её несмышлёные отроки, один же Бог пьёт по воле — послушную Ему…» — по слышанию в Чулика-упанишаде. И смрити: «как запах одной близостью рождает волнение ума, не действуя, — так и Высший Владыка»; «как пространство и время — причина дерева близостью, так, без превращения, Бхагаван Хари — [причина] мира»; «он — лишь действующая причина в деле творения: творимые силы коренятся в прадхане». При такой установленности слова́, кое-где мерцающие вещественностью Брахмана, ведо́мы как-нибудь иначе. При таком полученном —
«И пракрити — в угоду обещанию и примеру».
Именно Брахман — пракрити мира, вещественная причина. Почему? В угоду ведийским обещанию и примеру. «Шветакету, раз ты столь горд, учён и заносчив — спросил ли ты о том наставлении, которым неслыханное становится слыханным, немысленное — мысленным, непознанное — познанным?» [Чхандогья 6.1.3] — слышится обещание всезнания от знания [одного]. Оно возможно, лишь если Наставляемое — вещественная причина: следствие не отделено от неё; от действующей же — отделено: горшечник и горшок раздельны. И в примере: «как по одному кому глины познано всё глиняное» — познание следствий от познания вещества; при одной действенности оно невозможно: познав горшечника, горшка не познаешь. В угоду тому: Брахман — и вещество мира (по слову), и деятель.