240 / 558
गोविन्दभाष्य · 2.3.23
देवनागरी

अवस्थिति-वैशेष्याद् इति चेन् नाभ्युपगमात् हृदि हि

लिप्यंतरण (IAST)

avasthiti-vaiśeṣyād iti cen nābhyupagamāt hṛdi hi

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अवस्थिति-वैशेष्यात्avasthiti-vaiśeṣyātиз-за особости пребывания; avasthiti «местопребывание» + vaiśeṣya «особость», отложительный падеж; у капли есть своё место — а у души?
इति चेत्iti cetесли так [скажут]; частицы; таково сомнение
naнет; отрицание; ответ
अभ्युपगमात्abhyupagamātиз-за признания; abhi-upa-gama «принятие», отложительный падеж; место признано писанием
हृदिhṛdiв сердце; местный падеж от hṛd; «в сердце этот Атман»
हिhiведь; частица; по слову Веды
अनुवाद

Если скажут: [у капли] особое место [видно, у души — нет], — нет: принято [и у неё]: в сердце ведь.

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
देवनागरी

अवस्थिति-वैशेष्याद् इति चेन् नाभ्युपगमात् हृदि हि ॥

ननु तद् बिन्दोः शरीरैक-देशोऽवस्थिति-विशेषः प्रत्यक्ष-सिद्धो न तु जीवस्य न चानुमेयोऽसौ स्वादि-दृष्टान्तेन विपरीतानुमानस्यापि सम्भवाद् अतो विषमो दृष्टान्त इति चेन्, न । कुतः ? अभीति । तद्वज् जीवस्यापि तद्-एक-देशे तद्-विशेष-स्वीकाराद् इत्य् अर्थः ।

ननु कोऽसौ देशो यत्र जीवस् तिष्ठतीति चेत् तत्राह—हृदि हीति । हृदि ह्य् एष आत्मा [प्र.उ. 3.6] इति षट्-प्रश्नी-श्रुतेर् एवेत्य् अर्थः ॥23॥

लिप्यंतरण (IAST)

avasthiti-vaiśeṣyād iti cen nābhyupagamāt hṛdi hi ||

nanu tad bindoḥ śarīraika-deśo'vasthiti-viśeṣaḥ pratyakṣa-siddho na tu jīvasya na cānumeyo'sau svādi-dṛṣṭāntena viparītānumānasyāpi sambhavād ato viṣamo dṛṣṭānta iti cen, na | kutaḥ ? abhīti | tadvaj jīvasyāpi tad-eka-deśe tad-viśeṣa-svīkārād ity arthaḥ |

nanu ko'sau deśo yatra jīvas tiṣṭhatīti cet tatrāha—hṛdi hīti | hṛdi hy eṣa ātmā [pra.u. 3.6] iti ṣaṭ-praśnī-śruter evety arthaḥ ||23||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अवस्थिति-वैशेष्यात् इति चेत् न अभ्युपगमात् हृदि हिavasthiti-vaiśeṣyāt iti cet na abhyupagamāt hṛdi hi«„по особости местостояния“ — если так, нет: принято; в сердце ведь»; сутра (у Мадхвы — 2.3.25)
ननुnanuно [скажут]; nanu
तत्-बिन्दोः शरीर-एक-देशे अवस्थिति-विशेषःtat-bindoḥ śarīra-eka-deśe avasthiti-viśeṣaḥу той капли особое стояние в одном месте тела; avasthiti
प्रत्यक्ष-सिद्धःpratyakṣa-siddhaḥутверждено восприятием; pratyakṣa
न तु जीवस्यna tu jīvasyaу дживы же — нет; na
न च अनुमेयः असौna ca anumeyaḥ asauи не вывести его; anumeya
स्व-आदि-दृष्टान्तेनsva-ādi-dṛṣṭāntena[ведь] на примере сна и прочего (по чтению); dṛṣṭānta
विपरीत-अनुमानस्य अपि सम्भवात्viparīta-anumānasya api sambhavātвозможен и обратный вывод; viparīta
अतः विषमः दृष्टान्तः इति चेत्ataḥ viṣamaḥ dṛṣṭāntaḥ iti cetпотому пример неровен — если так; viṣama
naнет; ответ
कुतः अभि इतिkutaḥ abhi itiпочему? — «принято»; abhyupagama
तद्वत् जीवस्य अपिtadvat jīvasya apiкак у неё [капли], так и у дживы; tadvat
तत्-एक-देशे तत्-विशेष-स्वीकारात् इति अर्थःtat-eka-deśe tat-viśeṣa-svīkārāt iti arthaḥпринято особое [стояние] в одном месте тела; svīkāra
ननु कः असौ देशः यत्र जीवः तिष्ठति इति चेत्nanu kaḥ asau deśaḥ yatra jīvaḥ tiṣṭhati iti cetно каково то место, где стоит джива?; deśa
तत्र आह हृदि हि इतिtatra āha hṛdi hi itiна это: «в сердце ведь»; hṛd!
हृदि हि एषः आत्मा इतिhṛdi hi eṣaḥ ātmā iti«в сердце ведь этот атман»; Прашна 3.6!
षट्-प्रश्नी-श्रुतेः एव इति अर्थःṣaṭ-praśnī-śruteḥ eva iti arthaḥименно по шрути Шести вопросов; Ṣaṭ-praśnī
भाष्य का अनुवाद

Но [скажут]: у капли особое стояние в одном месте утверждено восприятием, у дживы — нет, и не вывести его — возможен и обратный вывод: пример неровен. Нет: как у капли, и у дживы принято особое [стояние] в одном месте. Каково то место? «В сердце ведь»: «в сердце ведь этот атман» — по шрути Шести вопросов.

संस्करण

a9c1c46ec4dd · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:51:26 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से