पृथग् उपदेशात्
pṛthag upadeśāt
[Знание-качество вечно:] по раздельному наставлению [«не гибнет ведь знание знающего»].
एष हि द्रष्टा इत्य्-आदौ संशयः । जीवस्य धर्म-भूतं ज्ञानम् अनित्यं नित्यं वेति । पाषाण-कल्पे जीवे मनसा संयुक्ते ज्ञानम् उत्पद्यते । सुखम् अहम् इत्य्-आदि-श्रुतेः । ज्ञानत्वं तस्य ज्ञान-सम्बन्धात् बोध्यम् । वह्नित्वम् इव वह्नि-सम्बन्धाद् अयसः । यदि ज्ञानं नित्यं तर्हि सुषुप्त्य्-आदौ तत्र स्यात् करण-व्यर्थता चेति प्राप्ते—
पृथग् उपदेशात् ॥
धर्म-भूतं ज्ञानं नित्यम् । कुतः ? पृथग् इति । एष हीत्य् आदि-वाक्यात् पृथग्-भूते, अविनाशी वा अरेऽयम् आत्मानुच्छित्ति-धर्मा [बृ.आ.उ. 4.5.14] इत्य् आदि बृहद्-आरण्यक-वाक्ये तत्त्वेन तस्योपदेशात् । न च मनसा संयोगाद् आत्मनि ज्ञानोत्पत्तिः निरवयवयोस् तयोः संयोगासिद्धेः । भगवद्-वैमुख्येनावृतम् इदं तत्-सांमुख्येन तस्मिन् विनष्टे सत्याविर्भवतीति स्मृतिर् आह—
यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मल-प्रक्षालनान् मणेः ।
दोष-प्रहाणात् न ज्ञानम् आत्मनः क्रियते तथा ॥
यथोदपान-खननात् क्रियते न जलान्तरम् ।
सद् एव नीयते व्यक्तिम् असतः सम्भवः कुतः ॥
तथा हेय-गुण-ध्वंसाद् अवबोधादयो गुणाः ।
प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते ॥ इति ॥26॥
eṣa hi draṣṭā ity-ādau saṁśayaḥ | jīvasya dharma-bhūtaṁ jñānam anityaṁ nityaṁ veti | pāṣāṇa-kalpe jīve manasā saṁyukte jñānam utpadyate | sukham aham ity-ādi-śruteḥ | jñānatvaṁ tasya jñāna-sambandhāt bodhyam | vahnitvam iva vahni-sambandhād ayasaḥ | yadi jñānaṁ nityaṁ tarhi suṣupty-ādau tatra syāt karaṇa-vyarthatā ceti prāpte—
pṛthag upadeśāt ||
dharma-bhūtaṁ jñānaṁ nityam | kutaḥ ? pṛthag iti | eṣa hīty ādi-vākyāt pṛthag-bhūte, avināśī vā are'yam ātmānucchitti-dharmā [bṛ.ā.u. 4.5.14] ity ādi bṛhad-āraṇyaka-vākye tattvena tasyopadeśāt | na ca manasā saṁyogād ātmani jñānotpattiḥ niravayavayos tayoḥ saṁyogāsiddheḥ | bhagavad-vaimukhyenāvṛtam idaṁ tat-sāṁmukhyena tasmin vinaṣṭe satyāvirbhavatīti smṛtir āha—
yathā na kriyate jyotsnā mala-prakṣālanān maṇeḥ |
doṣa-prahāṇāt na jñānam ātmanaḥ kriyate tathā ||
yathodapāna-khananāt kriyate na jalāntaram |
sad eva nīyate vyaktim asataḥ sambhavaḥ kutaḥ ||
tathā heya-guṇa-dhvaṁsād avabodhādayo guṇāḥ |
prakāśyante na janyante nityā evātmano hi te || iti ||26||
377e3dd6942a · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:51:26 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
При «он ведь — видящий…» сомнение: знание — свойство дживы — вечно или нет? [Оппонент:] в дживе, камню подобном, знание РОЖДАЕТСЯ от связи с умом (как «огненность» железа — от огня); будь оно вечно — было бы и в глубоком сне, и органы зряшны. При полученном —
«По раздельному наставлению».
Знание-свойство ВЕЧНО. Почему? В отдельном речении оно преподано истинным: «неуничтожим, дорогая, этот атман, НЕИСТРЕБИМО ЕГО СВОЙСТВО [знания]». И не рождается знание от связи с умом: у двух бесчастных связь не устраивается. ОТВЕРНУТОСТЬЮ ОТ БХАГАВАНА оно закрыто; обращённостью к Нему, когда та гибнет, — проявляется. Так смрити: «Как омытием грязи не творится сияние самоцвета — так очищением не творится знание атмана; как рытьём колодца не творится новая вода, но сущая ведётся к явленности (откуда взяться не-сущему?), — так с гибелью отбрасываемых качеств знание и прочие ПРОЯВЛЯЮТСЯ, не рождаются: они вечны у атмана».