नित्योपलब्ध्य्-अनुपलब्धि-प्रसङ्गो ऽन्यतर-नियमो वान्यथा
nityopalabdhy-anupalabdhi-prasaṅgo 'nyatara-niyamo vānyathā
Иначе [— будь атман вездесущим голым сознанием —] грозили бы вечное восприятие или вечная слепота.
अथैतत् प्रतिपक्ष-भूतान् साङ्ख्यान् दूषयति । अत्र ज्ञान-मात्रो विभुर् आत्मेति युक्त न वेति विषये सर्वत्र कार्योपलम्भात् युक्तं तत् । अणुत्वे सर्वाङ्गीण-सुख-दुःखानुपलम्भः । मध्यमत्वे त्व् अनित्यतापत्तिः । कृत-हान्य्-अकृताभ्यागमश् चेत्य् एवं प्राप्ते—
नित्योपलब्ध्य्-अनुपलब्धि-प्रसङ्गोऽन्यतर-नियमो वान्यथा ॥
अन्यथा ज्ञान-मात्रो विभुर् आत्मेति मते नित्यम् उपलब्ध्य्-अनुपलब्ध्योः प्रसङ्गः स्यात् । अन्यतरस्य नियमः प्रतिबन्धो वा नित्यं स्यात् । अयम् अर्थः—लोक-सिद्धोपलब्धिर् अनुपलब्धिश् चास्ति । तयोर् विभुर् आत्मा चिन्-मात्रश् चेत् कारणं, तर्हि नित्यं युगपच् च ते सर्वस्य लोकस्य प्राप्नुयाताम् । अथोपलब्धेर् एव चेत् कारणं, तदा कस्यापि कुत्रापि अनुपलब्धिर् न स्यात् । अनुपलब्धेर् एव चेत् तर्हि कस्यापि कुत्राप्य् उपलब्धिर् न स्याद् इति । न च करणायत्ता तयोर् व्यवस्था । आत्मनो विभुत्वेन करणैः सर्वदा संयोगात्, किं च, तन्-मते सर्वात्मनां विभुतया सर्व-शरीरैर् योगात् सर्वत्र भोग-प्राप्तिः । एतेनादृष्ट-विशेषात् भोग-व्यवस्थेति सङ्कल्प-विशेषाद् अदृष्ट-व्यवस्थेति प्रत्युक्तम् । मतान्तरेऽप्य् एतत् समं दूषणम् । अस्माकं त्व् आत्मनाम् अणुत्वेन प्रति-शरीरं भेदान् न कश्चिद् अधिक्षेपः । अणोर् अपि सर्वत्र कार्य-क्रमेणैव न युगपद् इत्य् अदोषः सर्वाङ्गीण-सुखाद्य्-उपलम्भस् तु गुणेन व्याप्तेर् इत्य् उक्तम् ॥30॥
athaitat pratipakṣa-bhūtān sāṅkhyān dūṣayati | atra jñāna-mātro vibhur ātmeti yukta na veti viṣaye sarvatra kāryopalambhāt yuktaṁ tat | aṇutve sarvāṅgīṇa-sukha-duḥkhānupalambhaḥ | madhyamatve tv anityatāpattiḥ | kṛta-hāny-akṛtābhyāgamaś cety evaṁ prāpte—
nityopalabdhy-anupalabdhi-prasaṅgo'nyatara-niyamo vānyathā ||
anyathā jñāna-mātro vibhur ātmeti mate nityam upalabdhy-anupalabdhyoḥ prasaṅgaḥ syāt | anyatarasya niyamaḥ pratibandho vā nityaṁ syāt | ayam arthaḥ—loka-siddhopalabdhir anupalabdhiś cāsti | tayor vibhur ātmā cin-mātraś cet kāraṇaṁ, tarhi nityaṁ yugapac ca te sarvasya lokasya prāpnuyātām | athopalabdher eva cet kāraṇaṁ, tadā kasyāpi kutrāpi anupalabdhir na syāt | anupalabdher eva cet tarhi kasyāpi kutrāpy upalabdhir na syād iti | na ca karaṇāyattā tayor vyavasthā | ātmano vibhutvena karaṇaiḥ sarvadā saṁyogāt, kiṁ ca, tan-mate sarvātmanāṁ vibhutayā sarva-śarīrair yogāt sarvatra bhoga-prāptiḥ | etenādṛṣṭa-viśeṣāt bhoga-vyavastheti saṅkalpa-viśeṣād adṛṣṭa-vyavastheti pratyuktam | matāntare'py etat samaṁ dūṣaṇam | asmākaṁ tv ātmanām aṇutvena prati-śarīraṁ bhedān na kaścid adhikṣepaḥ | aṇor api sarvatra kārya-krameṇaiva na yugapad ity adoṣaḥ sarvāṅgīṇa-sukhādy-upalambhas tu guṇena vyāpter ity uktam ||30||
1bf43aa294b4 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:51:26 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Теперь порицает противников — санкхьяиков: «атман — голое знание, вездесущ» (складно, [мол]: следствия всюду; при малости не воспринять всего тела, при среднем размере — невечность и утрата сделанного). При полученном —
«Иначе — вечное восприятие-невосприятие, либо вечный предел одного».
Во мнении «голое вездесущее знание» оба — восприятие и слепота — настигали бы всех всегда и разом; он причина лишь восприятия? — ни у кого нигде слепоты; лишь невосприятия? — наоборот. И не органами распорядок: вездесущий всегда связан со всеми органами. К тому же по вездесущести всех атманов — связь со всеми телами: всем — все вкушения (и «по адриште» с «по волениям» — отвечено [той же вездесущестью]; и в ином мнении порча та же). У НАС же — по малости атманов и различию на каждое тело — никакого упрёка: и у ану всюду, но чередою дел, не разом — нет изъяна; а всетелесное чувство — объятием качеством: сказано.