न वियद् अश्रुतेः
na viyad aśruteḥ
[Возражение:] пространство не [рождается]: [в Чхандогье] о том не слышно.
द्वितीयोऽध्यायः, तृतीयः पादः
व्योमादि-विषयां गोभिर् विमतिं विजघान यः ।
स तां मद्-विषयां भास्वान् कृष्णः प्रणिहनिष्यति ॥
प्रधानादि-वादानां युक्त्याभासमयता द्वितीये पादे प्रदर्शिता । तृतीये तु सर्वेश्वरात् तत्त्वानाम् उत्पत्तिस् तेनैव तेषां विलयो, जीवानां त्व् अनुत्पत्तिर् ज्ञान-वपुषां तेषां ज्ञानाश्रयत्वं परमाणुता ज्ञान-द्वारा व्याप्तिः कर्तृत्वं ब्रह्मांशता, मत्स्याद्य्-अवताराणां साक्षाद् ईश्वरत्वम् अदृष्टादि-हेतुका जीव-वैचित्री चेत्य् अयम् अर्थ-निचयो विरोधि-वाक्य-परिहारेणोपपाद्यते । इह प्रधान-महद्-अहङ्कार-तन्-मात्रेन्द्रिय-वियद्-आदि-रूपेण सृष्टी-क्रमः सुबालादि-श्रुति-सिद्धो मुख्यः । तैत्तिरीयादि-क्रमेण वियद्-आदितस् तद्-विचारस् तु विसम्ंवाद-विनाशायेति स्पष्टम् उपरिष्टाद् भविष्यति । छान्दोग्ये—सद् एव सौम्येदम् अग्र आसीत् [छा.उ. 6.2.1] इत्य् उपक्रम्य, तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजत [छा.उ. 6.2.3], तत् तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति, तद्-अपोऽसृजत । ता आप ऐक्षन्त बह्व्यः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नम् असृजन्त [तै.उ. 2.1.3] इति पठ्यन्ते । अत्र तेजोऽवन्नानि प्रजातानीत्य् उक्तम् । इह भवति विमर्शः । वियत् प्रजायते न वेति संशये श्रुत्य्-अभावान् न प्रजायत इति शङ्कते ।
न वियद् अश्रुतेः ।
नित्यं वियन् न प्रजायते । कुतः ? अश्रुतेः । छान्दोग्य-गत-भूतोत्पत्ति-प्रकरणे तस्याश्रवणात् । तत्र तद् ऐक्षतेत्य् आदिना त्रयाणाम् एव तेजोऽब्-अन्नानाम् उत्पत्तिः श्रूयते, न तु वियतोऽतस् तन् नोत्पद्यत इत्य् अर्थः ॥1॥
dvitīyo'dhyāyaḥ, tṛtīyaḥ pādaḥ
vyomādi-viṣayāṁ gobhir vimatiṁ vijaghāna yaḥ |
sa tāṁ mad-viṣayāṁ bhāsvān kṛṣṇaḥ praṇihaniṣyati ||
pradhānādi-vādānāṁ yuktyābhāsamayatā dvitīye pāde pradarśitā | tṛtīye tu sarveśvarāt tattvānām utpattis tenaiva teṣāṁ vilayo, jīvānāṁ tv anutpattir jñāna-vapuṣāṁ teṣāṁ jñānāśrayatvaṁ paramāṇutā jñāna-dvārā vyāptiḥ kartṛtvaṁ brahmāṁśatā, matsyādy-avatārāṇāṁ sākṣād īśvaratvam adṛṣṭādi-hetukā jīva-vaicitrī cety ayam artha-nicayo virodhi-vākya-parihāreṇopapādyate | iha pradhāna-mahad-ahaṅkāra-tan-mātrendriya-viyad-ādi-rūpeṇa sṛṣṭī-kramaḥ subālādi-śruti-siddho mukhyaḥ | taittirīyādi-krameṇa viyad-āditas tad-vicāras tu visamṁvāda-vināśāyeti spaṣṭam upariṣṭād bhaviṣyati | chāndogye—sad eva saumyedam agra āsīt [chā.u. 6.2.1] ity upakramya, tad aikṣata bahu syāṁ prajāyeyeti tat tejo'sṛjata [chā.u. 6.2.3], tat teja aikṣata bahu syāṁ prajāyeyeti, tad-apo'sṛjata | tā āpa aikṣanta bahvyaḥ syāma prajāyemahīti tā annam asṛjanta [tai.u. 2.1.3] iti paṭhyante | atra tejo'vannāni prajātānīty uktam | iha bhavati vimarśaḥ | viyat prajāyate na veti saṁśaye śruty-abhāvān na prajāyata iti śaṅkate |
na viyad aśruteḥ |
nityaṁ viyan na prajāyate | kutaḥ ? aśruteḥ | chāndogya-gata-bhūtotpatti-prakaraṇe tasyāśravaṇāt | tatra tad aikṣatety ādinā trayāṇām eva tejo'b-annānām utpattiḥ śrūyate, na tu viyato'tas tan notpadyata ity arthaḥ ||1||
b5534713c8c3 · published Jul 27, 2026, 4:51:26 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Вторая адхьяя, третья пада.
«Кто лучами[-речами] разбил разномыслие о пространстве и прочих [стихиях] — тот Кришна-Солнце да сразит разномыслие обо мне».
Кажимость доводов у прадхана-вад показана во второй паде; в третьей же с устранением противных речений устрояется свод: рождение таттв от Всевладыки и Им же — растворение; джив же — НЕрождённость, у них, телом-знание, — опора знания, точечная малость, объятие [тела] знанием, деятельность, АМШНОСТЬ от Брахмана; прямая божественность аватар — Матсьи и прочих; пестрота джив — от адришты. Главный порядок творения — Субалы (прадхана, махат…); разбор по Тайттирии — от пространства — ради снятия разноголосицы. В Чхандогье, начав «Сущим было это вначале», читается: «Оно воззрело… и сотворило жар; жар воззрел… и сотворил во́ды; во́ды воззрели… и сотворили пищу» — рождены [лишь] три. Рождается ли пространство? Сомневается: «Не рождается: в чхандогийском разделе о рождении стихий его не слышно — там лишь жар, во́ды, пища».