VedawordA Vedic library
Search
Sign in
Govinda-bhāṣya
Пада 2.32.3.31
248 / 558
Govinda-bhāṣya · 2.3.31
॥
Devanāgarī

कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्

Transliteration (IAST)

kartā śāstrārthavattvāt

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
कर्ताkartāдеятель; kartṛ «делатель»; джива действует сам
शास्त्र-अर्थवत्त्वात्śāstra-arthavattvātибо писание имело бы смысл; śāstra + artha-vat + -tva, отложительный падеж; веления «пусть совершит жертву» обращены к деятелю
Translation

[Джива —] ДЕЯТЕЛЬ: [иначе] шастра [«желающий сварги пусть жертвует»] потеряла бы смысл.

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
॥
Devanāgarī

इदम् इदानीं विचारयति । विज्ञानं यज्ञं तनुते, कर्माणि तनुतेऽपि च [तै.उ. 2.5.1] इति तैत्तिरीयाः पठन्ति । इह सन्देहः । विज्ञान-शाब्दितो जीवः कर्ता न वेति ।

हन्ता चेन् मन्यते हन्तुं हतश् चेन् मन्यते हतम् ।

उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ [कठ.उ. 1.2.19]

इति कठ-श्रुत्या तस्य कर्तृत्व-प्रतिषेधान् न स कर्ता, किन्तु प्रकृतिर् एव कर्त्री ।

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।

अहङ्कार-विमूढात्मा कर्ताहम् इति मन्यते ॥ [गीता 3.27]

कार्य-कारण-कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिर् उच्यते ।

पुरुषः सुख-दुःखानां भोक्तृत्वे हेतुर् उच्यते ॥ [गीता 13.20] इत्य् आदि स्मृतिभ्यश् च ।

तस्मान् न जीवस्य कर्तृत्वं प्रकृति-गतं तत्त्व-विवेकात् स्वस्मिन् सोऽध्यस्यति भोक्ता तु कर्म-फलानाम् इति प्राप्ते—

कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ।

जीव एव कर्ता, न गुणाः । कुतः ? शास्त्रेति । स्वर्ग-कामो यजेतात्मानम् एव लोकम् उपासीत इत्य् आदि शास्त्रस्य चेतने कर्तरि सति सार्थक्यात् गुण-कर्तृत्वेन तद्-अनर्थक्यं स्यात् । शास्त्रं किल फल-हेतुता-बुद्धिम् उत्पाद्य कर्मसु तत्-फल-भोक्तारं पुरुषं प्रवर्तयते । न च तद्-बुद्धिर् जडानां गुणानां शक्योत्पादयितुम् ॥31॥

Transliteration (IAST)

idam idānīṁ vicārayati | vijñānaṁ yajñaṁ tanute, karmāṇi tanute'pi ca [tai.u. 2.5.1] iti taittirīyāḥ paṭhanti | iha sandehaḥ | vijñāna-śābdito jīvaḥ kartā na veti |

hantā cen manyate hantuṁ hataś cen manyate hatam |

ubhau tau na vijānīto nāyaṁ hanti na hanyate || [kaṭha.u. 1.2.19]

iti kaṭha-śrutyā tasya kartṛtva-pratiṣedhān na sa kartā, kintu prakṛtir eva kartrī |

prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |

ahaṅkāra-vimūḍhātmā kartāham iti manyate || [gītā 3.27]

kārya-kāraṇa-kartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate |

puruṣaḥ sukha-duḥkhānāṁ bhoktṛtve hetur ucyate || [gītā 13.20] ity ādi smṛtibhyaś ca |

tasmān na jīvasya kartṛtvaṁ prakṛti-gataṁ tattva-vivekāt svasmin so'dhyasyati bhoktā tu karma-phalānām iti prāpte—

kartā śāstrārthavattvāt |

jīva eva kartā, na guṇāḥ | kutaḥ ? śāstreti | svarga-kāmo yajetātmānam eva lokam upāsīta ity ādi śāstrasya cetane kartari sati sārthakyāt guṇa-kartṛtvena tad-anarthakyaṁ syāt | śāstraṁ kila phala-hetutā-buddhim utpādya karmasu tat-phala-bhoktāraṁ puruṣaṁ pravartayate | na ca tad-buddhir jaḍānāṁ guṇānāṁ śakyotpādayitum ||31||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
इदम् इदानीम् विचारयतिidam idānīm vicārayatiтеперь рассматривает вот что; vicāra
विज्ञानम् यज्ञम् तनुतेvijñānam yajñam tanute«знание простирает жертву»; Тайттирия 2.5!
कर्माणि तनुते अपि च इति तैत्तिरीयाः पठन्तिkarmāṇi tanute api ca iti taittirīyāḥ paṭhanti«и дела простирает» — читают тайттирии; tanute
इह सन्देहःiha sandehaḥздесь сомнение; sandeha
विज्ञान-शब्दितः जीवः कर्ता न वा इतिvijñāna-śabditaḥ jīvaḥ kartā na vā itiдеятель ли джива, наречённый «знанием»?; kartṛ!!
हन्ता चेत् मन्यते हन्तुम्hantā cet manyate hantum«если убийца мнит убить»; Катха 1.2.19!
हतः चेत् मन्यते हतम्hataḥ cet manyate hatam«и убитый мнит [себя] убитым»; цитата
उभौ तौ न विजानीतःubhau tau na vijānītaḥ«оба не знают:»; na vijānītaḥ
न अयम् हन्ति न हन्यतेna ayam hanti na hanyate«он не убивает и не убиваем»; цитата
इति कठ-श्रुत्याiti kaṭha-śrutyāэтой шрути Катхи; śruti
तस्य कर्तृत्व-प्रतिषेधात् न सः कर्ताtasya kartṛtva-pratiṣedhāt na saḥ kartāего деланье отклонено: не деятель; pratiṣedha
किन्तु प्रकृतिः एव कर्त्रीkintu prakṛtiḥ eva kartrīно деятельница — сама пракрити; prakṛti
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैःprakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ«гунами пракрити творимы»; Гита 3.27!
कर्माणि सर्वशःkarmāṇi sarvaśaḥ«все дела́»; karman
अहङ्कार-विमूढ-आत्माahaṅkāra-vimūḍha-ātmā«сбитый с толку аханкарой»; vimūḍha
कर्ता अहम् इति मन्यतेkartā aham iti manyate«мнит: деятель — я»; manyate
कार्य-कारण-कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिः उच्यतेkārya-kāraṇa-kartṛtve hetuḥ prakṛtiḥ ucyate«в делании тел и орудий причиной звана пракрити»; Гита 13.21
पुरुषः सुख-दुःखानाम् भोक्तृत्वे हेतुः उच्यतेpuruṣaḥ sukha-duḥkhānām bhoktṛtve hetuḥ ucyate«пуруша — причиной во вкушении счастья и мук»; bhoktṛ
इति आदि स्मृतिभ्यः चiti ādi smṛtibhyaḥ caи по этим смрити; smṛti
तस्मात् न जीवस्य कर्तृत्वम्tasmāt na jīvasya kartṛtvamпотому деланья у дживы нет; pūrva-pakṣa
प्रकृति-गतम् तत्त्व-अविवेकात् स्वस्मिन् सः अध्यस्यतिprakṛti-gatam tattva-avivekāt svasmin saḥ adhyasyatiпракритное он, не различая, налагает на себя; adhyāsa
भोक्ता तु कर्म-फलानाम् इति प्राप्तेbhoktā tu karma-phalānām iti prāpteвкуситель же плодов — [он]; при полученном; prāpta
कर्ता शास्त्र-अर्थवत्त्वात्kartā śāstra-arthavattvāt«деятель: по осмысленности шастры»; сутра (у Мадхвы — 2.3.33)
जीवः एव कर्ता न गुणाःjīvaḥ eva kartā na guṇāḥдеятель — именно джива, не гуны; kartā!!
कुतः शास्त्र इतिkutaḥ śāstra itiпочему? — «шастра»; śāstra
स्वर्ग-कामः यजेतsvarga-kāmaḥ yajeta«желающий сварги пусть жертвует»; vidhi!
आत्मानम् एव लोकम् उपासीत इति आदिātmānam eva lokam upāsīta iti ādi«пусть почитает [свой] мир — Атмана»; upāsīta
शास्त्रस्यśāstrasyaу шастры; śāstra
चेतने कर्तरि सति स-अर्थक्यात्cetane kartari sati sa-arthakyātсмысл — [лишь] при сознающем деятеле; sārthakya!
गुण-कर्तृत्वेन तत्-अनर्थक्यम् स्यात्guṇa-kartṛtvena tat-anarthakyam syātпри гунах-деятелях она бессмысленна; ānarthakya
शास्त्रम् किलśāstram kilaшастра ведь; kila
फल-हेतुता-बुद्धिम् उत्पाद्यphala-hetutā-buddhim utpādyaродив мысль «[это] ведёт к плоду»; buddhi
कर्मसु तत्-फल-भोक्तारम् पुरुषम् प्रवर्तयतेkarmasu tat-phala-bhoktāram puruṣam pravartayateподвигает к делам пурушу — вкусителя их плода; pravartayate!
न च तत्-बुद्धिः जडानाम् गुणानाम् शक्या उत्पादयितुम्na ca tat-buddhiḥ jaḍānām guṇānām śakyā utpādayitumа косным гунам той мысли не родить; jaḍa
Commentary translation

Теперь — «знание простирает жертву и дела»: деятель ли джива? [Оппонент:] нет — «он не убивает и не убиваем» [Катха]; «гунами пракрити творимы все дела; сбитый аханкарой мнит: деятель — я»; «в делании причина — пракрити, пуруша — во вкушении» [Гита]: деланье пракритное он налагает на себя, а сам — лишь вкуситель. При полученном —

«Деятель: по осмысленности шастры».

Деятель — именно джива, не гуны. Почему? У шастры — «желающий сварги пусть жертвует», «пусть почитает Атмана» — смысл [лишь] при СОЗНАЮЩЕМ деятеле; при гунах-деятелях она бессмысленна. Шастра ведь, родив мысль «это ведёт к плоду», подвигает к делам пурушу — вкусителя плода; а косным гунам той мысли не родить.

Version

ea50a840cb2b · published Jul 27, 2026, 4:51:26 AM UTC

Available inRU
PreviousVerse 2.3.30

Page between verses with