उत्क्रान्ति-गत्य्-आगतीनाम्
utkrānti-gaty-āgatīnām
[Джива — ану, точечно мал:] по исходу [из тела], уходу [в иные миры] и возврату.
अथास्य परिमाणं चिन्तयति । मुण्डके, एषोऽणुर् आत्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश [मु.उ. 3.1.9] इति पठ्यते । इह संशयः । जीवो विभुर् अणुर् वेति । तत्र विभुर् एव जीवः । तं प्रकृत्या महान् इति श्रुतेस् तथैव वादिभिर् अभ्युपगमाच् च । अणुत्वं तु बुद्धि-गतं तत्रोपचर्यते । एवं प्राप्तौ—
उत्क्रान्ति-गत्य्-आगतीनाम् ॥
अत्राणुर् इति पदम् ऊह्यं परत्र नाणुर् इति पूर्व-पक्षत्वात् । पञ्चम्य्-अर्थे षष्ठी । परमाणुर् एवायं जीवो न विभुः । कुतः ? उत्क्रान्त्य्-आदिभ्यः ।
तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीर-देशेभ्यः [बृ.आ.उ. 4.4.2] इति ।
अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।
तास् ते प्रेत्याभिगच्छन्त्य् अविद्वांसोऽबुधा जनाः ॥ [बृ.आ.उ. 4.4.11] इति ।
प्राप्यान्तं कर्मणस् तस्य यत् किं चेह करोत्य् अयम् ॥
तस्माल् लोकात् पुनर् ऐत्य् अस्मै लोकाय कर्मणः [बृ.आ.उ. 4.4.6]
इति च बृहद्-आरण्यक-श्रुत्या जीवस्योत्क्रान्त्य्-आदयो निगदिताः । न च सर्व-गतस् तस्य ताः सम्भवेयुः ।
अपरिमिता ध्रुवास् तनु-भृतो यदि सर्व-गतास्
तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रुव नेतरथा । [भा.पु. 10.87.30] इत्य् आदिका स्मृतिः ।
परेशस्य तु विभोर् अपि गत्य्-आदिकम् अचिन्त्यत्वात् न विरुद्धम् ॥18॥
athāsya parimāṇaṁ cintayati | muṇḍake, eṣo'ṇur ātmā cetasā veditavyo yasmin prāṇaḥ pañcadhā saṁviveśa [mu.u. 3.1.9] iti paṭhyate | iha saṁśayaḥ | jīvo vibhur aṇur veti | tatra vibhur eva jīvaḥ | taṁ prakṛtyā mahān iti śrutes tathaiva vādibhir abhyupagamāc ca | aṇutvaṁ tu buddhi-gataṁ tatropacaryate | evaṁ prāptau—
utkrānti-gaty-āgatīnām ||
atrāṇur iti padam ūhyaṁ paratra nāṇur iti pūrva-pakṣatvāt | pañcamy-arthe ṣaṣṭhī | paramāṇur evāyaṁ jīvo na vibhuḥ | kutaḥ ? utkrānty-ādibhyaḥ |
tasya haitasya hṛdayasyāgraṁ pradyotate tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati cakṣuṣṭo vā mūrdhno vānyebhyo vā śarīra-deśebhyaḥ [bṛ.ā.u. 4.4.2] iti |
anandā nāma te lokā andhena tamasā''vṛtāḥ |
tās te pretyābhigacchanty avidvāṁso'budhā janāḥ || [bṛ.ā.u. 4.4.11] iti |
prāpyāntaṁ karmaṇas tasya yat kiṁ ceha karoty ayam ||
tasmāl lokāt punar aity asmai lokāya karmaṇaḥ [bṛ.ā.u. 4.4.6]
iti ca bṛhad-āraṇyaka-śrutyā jīvasyotkrānty-ādayo nigaditāḥ | na ca sarva-gatas tasya tāḥ sambhaveyuḥ |
aparimitā dhruvās tanu-bhṛto yadi sarva-gatās
tarhi na śāsyateti niyamo dhruva netarathā | [bhā.pu. 10.87.30] ity ādikā smṛtiḥ |
pareśasya tu vibhor api gaty-ādikam acintyatvāt na viruddham ||18||
2560b50c5758 · опубликовано 27 июл. 2026 г., 04:51:26 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Теперь обдумывает его размер. В Мундаке читается: «Сей атман — АНУ, ведом сознанием». Джива вездесущ или точечен? [Оппонент:] вездесущ — по шрути «он велик», и так принято спорщиками, а «малость» переносится с буддхи. При полученном —
«[Ану —] по исходу, уходу и возврату».
Джива именно точечен, не вездесущ. Почему? По исходу и прочим: «вершина сердца озаряется, и тем светом атман ИСХОДИТ — через глаз, темя или иные места»; «безрадостные миры, крытые слепой тьмой, — в них по смерти УХОДЯТ непробуждённые»; «достигнув конца кармы, из того мира ВОЗВРАЩАЕТСЯ в этот» — возглашены исход, уход, возврат; а у вездесущего им не бывать. И смрити: «будь воплощённые бесконечны и вездесущи — не было бы подвластности; их ограниченность несомненна». У Высшего же Владыки, вездесущего, движение непротиворечиво — по непостижимости.