व्यपदेशाच् च क्रियायां न चेन् निर्देश-विपर्ययः
vyapadeśāc ca kriyāyāṁ na cen nirdeśa-viparyayaḥ
И по именованию [дживы деятелем] в действии; не так — падеж стоял бы иначе.
युक्त्य्-अन्तरं चाह—
व्यपदेशाच् च क्रियायां न चेन् निर्देश-विपर्ययः
विज्ञानं यज्ञम् [तैत्त्.उ. 2.5] इत्य् आदिना वैदिक्यां लौकिक्यां च क्रियायां मुख्यत्वेन व्यपदेशात् जीवः कर्ता । अथ चेत् विज्ञान-शब्देन जीवो नाभिधीयते, किन्तु बुद्धिर् एव, तर्हि निर्देश-विपर्ययः स्यात् । विज्ञानम् इति प्रथमान्त-कर्तृ-निर्देशस्य विज्ञानेनेति तृतीयान्त-करण-निर्देशो भवेत् । बुद्धेः करणत्वात् । न चात्र तथास्ति । किं च, बुद्धेः कर्तृत्वे तस्याः करणम् अन्यत् कल्प्यं सर्वस्य करणस्यैव कर्मसु प्रवृत्ति-दर्शनात् । ततश् च नाम-मात्रेण विसंवादः, करणाभिन्नस्य कर्तृत्व-स्वीकारात् ।
ननु जीव-कर्तृत्वे हितस्यैव, न तु अहितस्य सृष्टिः स्यात्, स्वतन्त्रस्य कर्तृत्वात् । मैवम् । हितम् एव सिसृक्षोर् अपि सहकारि-कर्म-वैचित्र्येण क्वचिद् अहितस्याप्य् आपातात् । तस्मात् जीव एव कर्ता । एवं सति क्वचिद् अकर्तृत्व-वचनम् अस्वातन्त्र्यात् । कर्तृत्वे क्लेश-सम्बन्ध-दर्शनात् न तत्र श्रुतेस् तात्पर्यम् इत्य् आदिक-सृष्टायस् तु दर्श-पौर्णमासादिष्व् अप्य् अतात्पर्यापत्त्यादिभिर् निरसनीयाः ॥34॥
yukty-antaraṁ cāha—
vyapadeśāc ca kriyāyāṁ na cen nirdeśa-viparyayaḥ
vijñānaṁ yajñam [taitt.u. 2.5] ity ādinā vaidikyāṁ laukikyāṁ ca kriyāyāṁ mukhyatvena vyapadeśāt jīvaḥ kartā | atha cet vijñāna-śabdena jīvo nābhidhīyate, kintu buddhir eva, tarhi nirdeśa-viparyayaḥ syāt | vijñānam iti prathamānta-kartṛ-nirdeśasya vijñāneneti tṛtīyānta-karaṇa-nirdeśo bhavet | buddheḥ karaṇatvāt | na cātra tathāsti | kiṁ ca, buddheḥ kartṛtve tasyāḥ karaṇam anyat kalpyaṁ sarvasya karaṇasyaiva karmasu pravṛtti-darśanāt | tataś ca nāma-mātreṇa visaṁvādaḥ, karaṇābhinnasya kartṛtva-svīkārāt |
nanu jīva-kartṛtve hitasyaiva, na tu ahitasya sṛṣṭiḥ syāt, svatantrasya kartṛtvāt | maivam | hitam eva sisṛkṣor api sahakāri-karma-vaicitryeṇa kvacid ahitasyāpy āpātāt | tasmāt jīva eva kartā | evaṁ sati kvacid akartṛtva-vacanam asvātantryāt | kartṛtve kleśa-sambandha-darśanāt na tatra śrutes tātparyam ity ādika-sṛṣṭāyas tu darśa-paurṇamāsādiṣv apy atātparyāpattyādibhir nirasanīyāḥ ||34||
df0bd3d1fa49 · опубликовано 27 июл. 2026 г., 04:51:26 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Говорит и иной довод:
«И по именованию в действии; если нет — переворот указания».
«ЗНАНИЕ простирает жертву» — джива именован деятелем в действии ведийском и мирском прямо. А будь словом «знание» названа буддхи — стоял бы переворот указания: вместо именительного падежа деятеля («знание») — творительный орудия («знанием»), ведь буддхи — орудие; а здесь не так. К тому же деятельнице-буддхи домысливай иное орудие; и разлад — лишь об имени: деятелем признано [у тебя] неотличное от орудия. Но [скажут]: самовластный деятель творил бы себе лишь благо! Отнюдь: и у желающего блага пестротою кармы-соучастницы порой выпадает худое. Потому деятель — джива; а речения «не деятель» — о несамовластности и о связи деланья с тяготой: не в том умысел шрути.