तद्-उपर्य् अपि बादरायणः सम्भवात्
tad-upary api bādarāyaṇaḥ sambhavāt
И выше того [и богам почитание Брахмана] — Бадараяна: у них возможны и способность, и бесстрастие, и жажда.
ब्रह्मणेऽङ्गुष्ठ-परिमित्तत्व-सिद्धये तद्-आवेदकं शास्त्रं मनुष्याधिकारम् इत्य् उक्तम् । तेन मनुष्याणाम् एव तद्-उपासकत्वम् इति समर्थितम् । इदानीं तद्-अपवादेन पराधिकरणम् इदं प्रवर्तयते । बृहद्-आरण्यके श्रूयते—तद् यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत, स एव तद् अभवत् । तथ र्षीणां तथा मनुष्याणां [बृ.आ.उ. 1.4.10] इति । तद् देवा ज्योतिषां ज्योतिर् आयुर् होपासतेऽमृतं [बृ.आ.उ. 4.4.16] इति च । इह संशयः—इदं ब्रह्मोपासनं मनुष्येष्व् इव देवेषु श्रूयमाणं सम्भवेन् न वेति । देहेन्द्रियाभावेन सामर्थ्याभावात् न तेषु तद्-उपासन-सम्भवः । मन्त्रात्मकाः खल्व् इन्द्रादयो देवा न तेषां देहेन्द्रियाणि सन्ति । तद्-अभावाद् एव सामर्थ्य-वैराग्यार्थित्वानि च नेत्य् एवं प्राप्ते—
तद्-उपर्य् अपि बादरायणः सम्भवात् ॥
तद् ब्रह्मोपासनं मनुष्याणाम् उपरि देवेषु च स्वीकार्यम् इति भगवान् बादरायणो मन्यते । कुतः ? उपनिषन्-मन्त्रार्थ-वादेतिहास-पुराण-लोक-परिज्ञात-विग्रह-शालिनां तेषां सामर्थ्यादि-सम्भवात् । तद्-उपासने सामर्थ्यं दिव्य-देहेन्द्रिय-योगात् निजैश्वर्य-विषयं वैराग्यं च । तद्-ऐश्वर्यस्य सावद्यत्व-विनश्वरत्वेनानुभूयमानत्वात् । स्मृतिश् च—
न केवलं द्विज-श्रेष्ठ नरके दुःख-पद्धतिः ।
स्वर्गेऽपि यात-भीतस्य क्षयिष्णोर् नास्ति निवृत्तिः ॥ [वि.पु. 6.5.50]
तत एव ब्रह्म-विषयम् अर्थित्वं च । तस्य निरवद्य-नित्य-परिमितानन्दत्वेन श्रूयमाणत्वात् । विद्या-ग्रहणाय ब्रह्मचर्यम् अपि देवादीनां श्रूयते— त्रयाः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यम् ऊषुर् देवा मनुष्या असुराः [बृ.आ.उ. 5.2.1] इति बृहद्-आरण्यके । इन्द्रस्य च छान्दोग्ये—एक-शतं ह वै वर्षाणि मघवान् प्रजापतौ ब्रह्मचर्यम् उवास [छा.उ. 8.11.3] इति । तस्मात् सामर्थ्यादीनां सत्त्वाद् अधिकारिणे देवादय इति ॥26॥
brahmaṇe'ṅguṣṭha-parimittatva-siddhaye tad-āvedakaṁ śāstraṁ manuṣyādhikāram ity uktam | tena manuṣyāṇām eva tad-upāsakatvam iti samarthitam | idānīṁ tad-apavādena parādhikaraṇam idaṁ pravartayate | bṛhad-āraṇyake śrūyate—tad yo yo devānāṁ pratyabudhyata, sa eva tad abhavat | tatha rṣīṇāṁ tathā manuṣyāṇāṁ [bṛ.ā.u. 1.4.10] iti | tad devā jyotiṣāṁ jyotir āyur hopāsate'mṛtaṁ [bṛ.ā.u. 4.4.16] iti ca | iha saṁśayaḥ—idaṁ brahmopāsanaṁ manuṣyeṣv iva deveṣu śrūyamāṇaṁ sambhaven na veti | dehendriyābhāvena sāmarthyābhāvāt na teṣu tad-upāsana-sambhavaḥ | mantrātmakāḥ khalv indrādayo devā na teṣāṁ dehendriyāṇi santi | tad-abhāvād eva sāmarthya-vairāgyārthitvāni ca nety evaṁ prāpte—
tad-upary api bādarāyaṇaḥ sambhavāt ||
tad brahmopāsanaṁ manuṣyāṇām upari deveṣu ca svīkāryam iti bhagavān bādarāyaṇo manyate | kutaḥ ? upaniṣan-mantrārtha-vādetihāsa-purāṇa-loka-parijñāta-vigraha-śālināṁ teṣāṁ sāmarthyādi-sambhavāt | tad-upāsane sāmarthyaṁ divya-dehendriya-yogāt nijaiśvarya-viṣayaṁ vairāgyaṁ ca | tad-aiśvaryasya sāvadyatva-vinaśvaratvenānubhūyamānatvāt | smṛtiś ca—
na kevalaṁ dvija-śreṣṭha narake duḥkha-paddhatiḥ |
svarge'pi yāta-bhītasya kṣayiṣṇor nāsti nivṛttiḥ || [vi.pu. 6.5.50]
tata eva brahma-viṣayam arthitvaṁ ca | tasya niravadya-nitya-parimitānandatvena śrūyamāṇatvāt | vidyā-grahaṇāya brahmacaryam api devādīnāṁ śrūyate— trayāḥ prājāpatyāḥ prajāpatau pitari brahmacaryam ūṣur devā manuṣyā asurāḥ [bṛ.ā.u. 5.2.1] iti bṛhad-āraṇyake | indrasya ca chāndogye—eka-śataṁ ha vai varṣāṇi maghavān prajāpatau brahmacaryam uvāsa [chā.u. 8.11.3] iti | tasmāt sāmarthyādīnāṁ sattvād adhikāriṇe devādaya iti ||26||
71a86666b477 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:14:43 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Для утверждения пальце-мерности Брахмана было сказано: возвещающая то шастра уполномочивает человека, — тем обосновано почитательство лишь людей. Теперь, исключением из того, начинается следующая адхикарана. В Брихадараньяке слышится: «Кто из богов пробуждался [к Тому] — тот тем становился; так [и кто] из риши, так из людей» [1.4.10]; и «Его боги почитают — Свет светов, жизнь, бессмертие» [4.4.16]. Здесь сомнение: возможно ли это почитание Брахмана, слышимое у богов, как у людей? За отсутствием тела и чувств нет способности: боги Индра и прочие мантро-сущностны, нет у них тел и чувств, а от того — ни способности, ни бесстрастия, ни жажды. При таком полученном —
«И выше того — Бадараяна: из возможности».
То почитание Брахмана до́лжно признать и выше людей — у богов: так мыслит Бхагаван Бадараяна. Почему? У них, чьи образы знаемы из упанишад, мантр, артхавад, итихас, пуран и мира, возможны способность и прочее: способность — от связи с божественными телом и чувствами; бесстрастие — к собственному владычеству, ибо оно переживается как ущербное и тленное. И смрити: «Не только в аду, о лучший из дваждырождённых, — тропа горя: и в сварге нет покоя тленному, боящемуся ухода» [Вишну-пурана 6.5.50]. Оттого же — и жажда, обращённая к Брахману: Он слышится безущербным, вечным, безмерным блаженством. И брахмачарья ради принятия видьи слышится у богов: «Трое сынов Праджапати — боги, люди, асуры — жили брахмачарьей у отца Праджапати» [Брихадараньяка 5.2.1]; и об Индре в Чхандогье: «Сто один год жил Магхаван брахмачарьей у Праджапати» [8.11.3]. Итак, раз есть способность и прочее, — боги и прочие полномочны.