आकाशो ऽर्थान्तरत्वादि-व्यपदेशात्
ākāśo 'rthāntaratvādi-vyapadeśāt
«Акаша», развёртыватель имён и форм, — Параматма: [освобождённому] мироправление заказано.
आकाशो ह वै नाम-रूपयोर् निर्वहिता ते यद् अन्तरा तद् ब्रह्म तद् अमृतं स आत्मा [छा.उ. 8.14.1] इति श्रुतं छान्दोग्ये ।
तत्राकाश-शब्देन संसार-बन्धाद् विनिर्मुक्तो जीवात्मोच्यते परमात्मा वेति सन्देहे । अश्व इव रोमाणि विधूय पापम् इत्य् आदिना पूर्व-मुक्तस्य प्रकृतत्वात् ते यद् अन्तरेति नाम-रूप-विमुक्तस्याभिधानात् तस्यापि भूत-पूर्व-गत्या तन्-निर्वोढृत्व-सम्भवाद् असङ्कुचित-प्रकाश-शब्दस्यापि तत्रोपपत्तेश् च विमुक्तात्मेह प्रतिपाद्यते । तद् ब्रह्म तद् अमृतम् इति तद्-अवस्था विमृष्टेति प्राप्ते—
आकाशोऽर्थान्तरत्वादि-व्यपदेशात् ॥
इहाकाशः पर्मात्मैव न मुक्त-जीवः । कुतः ? अर्थान्तरेति । अयम् अर्थः—नाम-रूप-निर्वोढृत्वं किल मुक्तावस्थाज् जीवाद् अन्यम् आकाशं साधयति । बद्धावस्थं तं खलु कर्म-वशात् नाम-रूपे भजतः । स्वयं तु तन् निर्वोढृत्वे न शक्तः । मुक्ताश्रयस्य तु तस्य तत्र जगद् व्यापार वर्ज्यम् इति वक्ष्यमाणात् परमात्मनस् तु जगन् निर्मितिषु क्षमस्य श्रुत्यैव तद् उक्तम् । अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणि इत्य् आदिना । तस्मात् परमात्मैवेह बोध्यः । आदि-शब्दात् निरुपाधिक-बृहत्त्वादि-रूपं ब्रह्मत्वादि । यत् तु पूर्वं मुक्तः प्रकृत इत्य् उक्तं तन् न ब्रह्म-लोकम् इति परमात्मनः प्रकृतत्वात् आकाश-शब्दश् च व्यापकत्वाद् असङ्गत्वाच् च परमात्मनि प्रयुक्तः प्रसिद्धश् च तत्रैवेति ॥41॥
ākāśo ha vai nāma-rūpayor nirvahitā te yad antarā tad brahma tad amṛtaṁ sa ātmā [chā.u. 8.14.1] iti śrutaṁ chāndogye |
tatrākāśa-śabdena saṁsāra-bandhād vinirmukto jīvātmocyate paramātmā veti sandehe | aśva iva romāṇi vidhūya pāpam ity ādinā pūrva-muktasya prakṛtatvāt te yad antareti nāma-rūpa-vimuktasyābhidhānāt tasyāpi bhūta-pūrva-gatyā tan-nirvoḍhṛtva-sambhavād asaṅkucita-prakāśa-śabdasyāpi tatropapatteś ca vimuktātmeha pratipādyate | tad brahma tad amṛtam iti tad-avasthā vimṛṣṭeti prāpte—
ākāśo'rthāntaratvādi-vyapadeśāt ||
ihākāśaḥ parmātmaiva na mukta-jīvaḥ | kutaḥ ? arthāntareti | ayam arthaḥ—nāma-rūpa-nirvoḍhṛtvaṁ kila muktāvasthāj jīvād anyam ākāśaṁ sādhayati | baddhāvasthaṁ taṁ khalu karma-vaśāt nāma-rūpe bhajataḥ | svayaṁ tu tan nirvoḍhṛtve na śaktaḥ | muktāśrayasya tu tasya tatra jagad vyāpāra varjyam iti vakṣyamāṇāt paramātmanas tu jagan nirmitiṣu kṣamasya śrutyaiva tad uktam | anena jīvenātmanānupraviśya nāma-rūpe vyākaravāṇi ity ādinā | tasmāt paramātmaiveha bodhyaḥ | ādi-śabdāt nirupādhika-bṛhattvādi-rūpaṁ brahmatvādi | yat tu pūrvaṁ muktaḥ prakṛta ity uktaṁ tan na brahma-lokam iti paramātmanaḥ prakṛtatvāt ākāśa-śabdaś ca vyāpakatvād asaṅgatvāc ca paramātmani prayuktaḥ prasiddhaś ca tatraiveti ||41||
fb29958e3db9 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:14:43 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
«Акаша поистине — развёртыватель имени и формы; то, что вне их, — то Брахман, то бессмертие, тот Атман» — слышано в Чхандогье [8.14.1]. Там словом «акаша» речется освобождённый от уз сансары джива или Параматма? При сомнении: поскольку [речением] «как конь — волосы, стряхнув грех…» темой прежде был освобождённый, и «что вне их» именует свободного от имени и формы, и у него, по бывшему прежде, возможно их развёртывательство, и нестеснённое слово «свет» там сходится, — здесь преподаётся освобождённый; «то Брахман, то бессмертие» — его состояние. При таком полученном —
«Акаша — из обозначения иносущности и прочего».
Здесь акаша — сам Параматма, не освобождённый джива. Почему? «Иносущности»: развёртывательство имён и форм доказывает акашу, иную от дживы в состоянии мукти: связанный, он сам служит имени и форме по власти кармы и в их развёртывании не властен; а в мукти ему мироправление заказано — по будущей [сутре 4.4.17]. Параматме же, способному творить миры, то самой шрути сказано: «этим дживой-атманом войдя, разверну имена и формы» [Чхандогья 6.3.2]. Потому здесь до́лжно разуметь Параматму; из «и прочего» [в сутре] — брахманство в образе безусловного величия и прочее. А что сказано, будто темой был освобождённый, — нет: темой — [словом] «брахмалока» — был Параматма; и слово «акаша» — по всепроникновению и незапятнанности — приложено к Параматме и знаменито именно в Нём.