Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
गोविन्दभाष्य
Пада 1.31.3.8
72 / 558
गोविन्दभाष्य · 1.3.8
॥
देवनागरी

भूमा सम्प्रसादाद् अध्य् उपदेशात्

लिप्यंतरण (IAST)

bhūmā samprasādād adhy upadeśāt

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
भूमाbhūmāПолнота; bhūman «обилие, безмерность» (от √bhū «быть») — «где не видят иного» (Чхандогья 7.23); Бхуман беседы Нарады и Санаткумары
सम्प्रसादात्samprasādāt[выше] безмятежности; sam + prasāda «ясность, покой» — здесь: прана/джива в покое; адхьяя ведёт выше праны
अधिadhiсверх; наречие-приставка «выше»; ступенью выше
उपदेशात्upadeśātиз-за наставления; upadeśa, отложительный падеж; Бхуман преподан после праны — он выше её
अनुवाद

Полнота [Бхуман] — сам Шри-Вишну: преподан ВЫШЕ праны-самопрасады, с новым зачином «истиной».

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
॥
देवनागरी

छान्दोग्ये श्री-नारदेन पृष्टः श्री-सनत्कुमारस् तं प्रति नामादीन्य् उपदिश्याह—भूमा त्व् एव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति ॥ यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच् छृणोति नान्यद् विजानाति स भूमा । अथ यत्रान्यत् पश्यत्य् अन्यच् छृणोत्य् अन्यद् विजानाति तद् अल्पम् [छा.उ. 7.23.1-24.1] इति । इह भूम-शब्देन बहुत्व-सङ्ख्यानाभिधीयते, किन्तु वैपुल्य-रूपा व्याप्तिर् एव । यत्रान्यत् पश्यति तद् अल्पम् इत्य् अल्पत्व-प्रतिद्वन्द्विकत्वोक्तेः । अल्प-शब्द-निगदित-धर्मि-प्रतिद्वन्द्वि-प्रतिपत्तेर् एव भूम-गुणवान् धर्मी स इति निर्णीयते ।

अत्र विचिकित्सा । भूमा प्राणो विष्णुर् वेति । तत्र प्राणो वा आशाया भूयान् [छा.उ. 7.15.1] इति सन्निधानात् पुनः प्रश्नोत्तरयोर् अभावाच् च प्राणो भूमा । प्राण-शब्दो हि प्राण-सचिवं जीवम् अभिधत्ते, न वायु-विकार-मात्रम्, तरति शोकम् आत्मवित् [छा.उ. 7.1.3] इत्य् उपक्रमात्, आत्मत एवेदं सर्वम् [छा.उ. 7.26.1] इत्य् उपसंहाराच् च । तेनान्तरालीको भूमापि स एव भवितुम् अर्हति । यत्र नान्यत् पश्यतीत्य् आदिकम् अप्य् अस्मिन् पक्षे सङ्गच्छते । सुषुप्तौ प्राण-ग्रस्तेषु इन्द्रियेषु तत्र दर्शनादि-विनिवृत्तेः । यो वै भूमा तत् सुखम् [छा.उ. 7.23.1] इत्य् अप्य् अविरुद्धम् । तस्यां सुखम् अहम् अस्वाप्सम् इति सुख-श्रवणात् । एवं जीवात्मनि निर्णीते वाक्य-शेषोऽपि तद् अनुकूलतयैव नेय इत्य् एवं प्राप्ते ब्रवीति—

भूमा सम्प्रसादाद् अध्युपदेशात् ।

श्री-विष्णुर् एवायं भूमा, न प्राण-सचिवो जीवः । कुतः ? सम् इति । यो वै भूमा तत् सुखम् [छा.उ. 7.23.1] इति विपुल-सुख-रूपत्व-श्रवणात् सर्वेषाम् उपर्य् उपदेशाच् च । एवम् एवैष सम्प्रसादोऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय [छा.उ. 8.12.3] इति श्रौत-प्रसिद्धेः सम्प्रसादः प्राण-सचिवो जीवस् तस्माद् अधिकतया भूम-गुण-वैशिष्ट्येनाभिधानाद् इति वा ।

अयम् अर्थः—पूर्वं नामादिकम् उपदिश्य स वा एष एवं पश्यन्न् एवं मन्वान एवं विजानन्न् अतिवादी भवति [छा.उ. 7.15.4] इति भिन्नोपक्रमार्थकेन तु-शब्देनातिवादित्व-हेतुं प्रकृतां प्राणोपास्तिं व्यावर्त्य मुखातिवादित्व-हेतोर् विष्णोः सत्य-शब्देन पृथग्-उपक्रमात् प्राणाद् अर्थान्तरम् धिकश् च भूमेति निश्चीयते । प्राणस्यैव भूमत्वे तस्माद् ऊर्ध्वं तद्-उपदेशो न सम्भवेत् । नामादेर् आप्राणाद् ऊर्ध्वम् उपदिष्टं वाग्-आदि तस्माद् अर्थान्तरं वीक्ष्यते । एवं प्राणाद् ऊर्ध्वम् उपदिष्टो भूमापि तथा । सत्य-शब्दः खलु पर-ब्रह्मणि श्री-विष्णौ प्रसिद्धः । सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म इत्य् आदौ, सत्यं परं धीमहि इत्य् आदौ च । सत्येनेति हेतौ तृतीया । सत्येन पर-ब्रह्मणा निमित्तेन योऽतिवदतीति भावः । प्राणस्य नामाद्याशावसानोपास्यापेक्षया उत्कर्षः अतद्विदोऽतिवादित्वम् । श्री-विष्णोस् तु तस्माद् अप्य् उत्कर्षात् तद्-विदस् तन्-मुख्यम् इति प्राणातिवादिनः सत्यातिवादी श्रेयान् इति विस्फुटम् । अत एव सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानि [छा.उ. 7.16.1] इति शिष्योऽभ्यर्थयते । गुरुर् अप्य् आह सत्यं त्व् एव विजिज्ञासितव्यम् [छा.उ. 7.16.1] इति ।

न च पुनः प्रश्नोत्तराभावात् प्राण-विषयम् अतिवादित्वं परत्रानुकर्षणीयम् इति वाच्यं अनवबोधात् । तथा हि प्राणाद् ऊर्ध्वम् अपृच्छतोऽयम् आशयः, नामाद्य्-आशावसानेष्व् अचेतनेषूपास्येषु पूर्व-पूर्वस्माद् उत्तरोत्तरं भूयस्त्वेनोपदिश्य तत्-तद्-विदोऽतिवादित्वं गुरुणा नोक्तं प्राण-शब्दित-जीवात्म-याथात्म्य-विदस् तु तद् उक्तम् इत्य् अत्रवोपदेशस्य पराकाष्ठा इति ।

अतः पुनः प्रश्नाभावः । गुरुस् तत्र ताम् अनङ्गीकुर्वंस् तद् अभ्यधिक-श्री-विष्णु-स्वरूप-याथात्म्यावगमे सत्य् एव सेति स्वयम् एवैष त्व् इत्य् आदिभिर् उपदिशति । शिष्यश् च सर्वोत्कृष्टे श्री-विष्णौ तस्मिन्न् उपदिष्टे तद् उपासन-तद्-उपाय-तत्-स्वरूप-याथात्म्य-प्रतिपित्सया सोऽहं भगवः सत्येनातिवादानि [छा.उ. 7.16.1] इत्य् आदिकम् अभ्यर्थयते । न चोपक्रमादि-दृष्ट आत्म-शब्दः प्राण-सचिवं जीवम् आहेति शक्यं वदितुं, तस्य परस्मिन्न् एव मुख्ये व्युत्पन्नत्वात् । आत्मतः प्राणः [छा.उ. 7.26.1] इत्य् अग्रिम-वाक्य-विरोधाच् च । एवं सति यत्र नान्यद् इत्य् आदि वाक्य-सङ्गतिर् दर्शितापि निरस्ता । यत्र भूमन्य् अनुभूयमाने सत्य् अनुभवितुस् तद् आविष्टस्यान्यदर्शनादिकं निषिध्यते । सौषुप्तिकं सुखं स्वल्पम् इति सुषुप्तस्य प्राणिनः भूम-रूपत्वं वदन्न् उपहासास्पदम् । तस्माच् छ्री-विष्णुर् एव भूमा ॥8॥

लिप्यंतरण (IAST)

chāndogye śrī-nāradena pṛṣṭaḥ śrī-sanatkumāras taṁ prati nāmādīny upadiśyāha—bhūmā tv eva vijijñāsitavya iti bhūmānaṁ bhagavo vijijñāsa iti || yatra nānyat paśyati nānyac chṛṇoti nānyad vijānāti sa bhūmā | atha yatrānyat paśyaty anyac chṛṇoty anyad vijānāti tad alpam [chā.u. 7.23.1-24.1] iti | iha bhūma-śabdena bahutva-saṅkhyānābhidhīyate, kintu vaipulya-rūpā vyāptir eva | yatrānyat paśyati tad alpam ity alpatva-pratidvandvikatvokteḥ | alpa-śabda-nigadita-dharmi-pratidvandvi-pratipatter eva bhūma-guṇavān dharmī sa iti nirṇīyate |

atra vicikitsā | bhūmā prāṇo viṣṇur veti | tatra prāṇo vā āśāyā bhūyān [chā.u. 7.15.1] iti sannidhānāt punaḥ praśnottarayor abhāvāc ca prāṇo bhūmā | prāṇa-śabdo hi prāṇa-sacivaṁ jīvam abhidhatte, na vāyu-vikāra-mātram, tarati śokam ātmavit [chā.u. 7.1.3] ity upakramāt, ātmata evedaṁ sarvam [chā.u. 7.26.1] ity upasaṁhārāc ca | tenāntarālīko bhūmāpi sa eva bhavitum arhati | yatra nānyat paśyatīty ādikam apy asmin pakṣe saṅgacchate | suṣuptau prāṇa-grasteṣu indriyeṣu tatra darśanādi-vinivṛtteḥ | yo vai bhūmā tat sukham [chā.u. 7.23.1] ity apy aviruddham | tasyāṁ sukham aham asvāpsam iti sukha-śravaṇāt | evaṁ jīvātmani nirṇīte vākya-śeṣo'pi tad anukūlatayaiva neya ity evaṁ prāpte bravīti—

bhūmā samprasādād adhyupadeśāt |

śrī-viṣṇur evāyaṁ bhūmā, na prāṇa-sacivo jīvaḥ | kutaḥ ? sam iti | yo vai bhūmā tat sukham [chā.u. 7.23.1] iti vipula-sukha-rūpatva-śravaṇāt sarveṣām upary upadeśāc ca | evam evaiṣa samprasādo'smāc charīrāt samutthāya [chā.u. 8.12.3] iti śrauta-prasiddheḥ samprasādaḥ prāṇa-sacivo jīvas tasmād adhikatayā bhūma-guṇa-vaiśiṣṭyenābhidhānād iti vā |

ayam arthaḥ—pūrvaṁ nāmādikam upadiśya sa vā eṣa evaṁ paśyann evaṁ manvāna evaṁ vijānann ativādī bhavati [chā.u. 7.15.4] iti bhinnopakramārthakena tu-śabdenātivāditva-hetuṁ prakṛtāṁ prāṇopāstiṁ vyāvartya mukhātivāditva-hetor viṣṇoḥ satya-śabdena pṛthag-upakramāt prāṇād arthāntaram dhikaś ca bhūmeti niścīyate | prāṇasyaiva bhūmatve tasmād ūrdhvaṁ tad-upadeśo na sambhavet | nāmāder āprāṇād ūrdhvam upadiṣṭaṁ vāg-ādi tasmād arthāntaraṁ vīkṣyate | evaṁ prāṇād ūrdhvam upadiṣṭo bhūmāpi tathā | satya-śabdaḥ khalu para-brahmaṇi śrī-viṣṇau prasiddhaḥ | satyaṁ jñānam anantaṁ brahma ity ādau, satyaṁ paraṁ dhīmahi ity ādau ca | satyeneti hetau tṛtīyā | satyena para-brahmaṇā nimittena yo'tivadatīti bhāvaḥ | prāṇasya nāmādyāśāvasānopāsyāpekṣayā utkarṣaḥ atadvido'tivāditvam | śrī-viṣṇos tu tasmād apy utkarṣāt tad-vidas tan-mukhyam iti prāṇātivādinaḥ satyātivādī śreyān iti visphuṭam | ata eva so'haṁ bhagavaḥ satyenātivadāni [chā.u. 7.16.1] iti śiṣyo'bhyarthayate | gurur apy āha satyaṁ tv eva vijijñāsitavyam [chā.u. 7.16.1] iti |

na ca punaḥ praśnottarābhāvāt prāṇa-viṣayam ativāditvaṁ paratrānukarṣaṇīyam iti vācyaṁ anavabodhāt | tathā hi prāṇād ūrdhvam apṛcchato'yam āśayaḥ, nāmādy-āśāvasāneṣv acetaneṣūpāsyeṣu pūrva-pūrvasmād uttarottaraṁ bhūyastvenopadiśya tat-tad-vido'tivāditvaṁ guruṇā noktaṁ prāṇa-śabdita-jīvātma-yāthātmya-vidas tu tad uktam ity atravopadeśasya parākāṣṭhā iti |

ataḥ punaḥ praśnābhāvaḥ | gurus tatra tām anaṅgīkurvaṁs tad abhyadhika-śrī-viṣṇu-svarūpa-yāthātmyāvagame saty eva seti svayam evaiṣa tv ity ādibhir upadiśati | śiṣyaś ca sarvotkṛṣṭe śrī-viṣṇau tasminn upadiṣṭe tad upāsana-tad-upāya-tat-svarūpa-yāthātmya-pratipitsayā so'haṁ bhagavaḥ satyenātivādāni [chā.u. 7.16.1] ity ādikam abhyarthayate | na copakramādi-dṛṣṭa ātma-śabdaḥ prāṇa-sacivaṁ jīvam āheti śakyaṁ vadituṁ, tasya parasminn eva mukhye vyutpannatvāt | ātmataḥ prāṇaḥ [chā.u. 7.26.1] ity agrima-vākya-virodhāc ca | evaṁ sati yatra nānyad ity ādi vākya-saṅgatir darśitāpi nirastā | yatra bhūmany anubhūyamāne saty anubhavitus tad āviṣṭasyānyadarśanādikaṁ niṣidhyate | sauṣuptikaṁ sukhaṁ svalpam iti suṣuptasya prāṇinaḥ bhūma-rūpatvaṁ vadann upahāsāspadam | tasmāc chrī-viṣṇur eva bhūmā ||8||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
छान्दोग्येchāndogyeв Чхандогье; местн.
श्री-नारदेन पृष्टः श्री-सनत्कुमारःśrī-nāradena pṛṣṭaḥ śrī-sanatkumāraḥСанаткумара, спрошенный Нарадой; эпизод 7-й главы
तम् प्रति नाम-आदीनि उपदिश्य आहtam prati nāma-ādīni upadiśya āhaпреподав ему имя и прочие [ступени], говорит; upadiśya
भूमा तु एव विजिज्ञासितव्यः इतिbhūmā tu eva vijijñāsitavyaḥ iti«Полноту же до́лжно стремиться познать»; Чхандогья 7.23
भूमानम् भगवः विजिज्ञासे इतिbhūmānam bhagavaḥ vijijñāse iti«Полноту, почтенный, жажду познать»; ответ Нарады
यत्र न अन्यत् पश्यतिyatra na anyat paśyati«где не видят иного»; Чхандогья 7.24.1
न अन्यत् शृणोति न अन्यत् विजानातिna anyat śṛṇoti na anyat vijānāti«не слышат иного, не познают иного»; продолжение
सः भूमाsaḥ bhūmā«то — Полнота»; bhūman
अथ यत्र अन्यत् पश्यतिatha yatra anyat paśyati«а где видят иное»; контраст
अन्यत् शृणोति अन्यत् विजानाति तत् अल्पम्anyat śṛṇoti anyat vijānāti tat alpam«слышат иное, познают иное — то мало́»; alpa
इतिitiтаково [речение]; цитата
इह भूम-शब्देनiha bhūma-śabdenaздесь словом «бхуман»; твор.
न बहुत्व-सङ्ख्या अभिधीयतेna bahutva-saṅkhyā abhidhīyateне число-множество означается; saṅkhyā
किन्तु वैपुल्य-रूपा व्याप्तिः एवkintu vaipulya-rūpā vyāptiḥ evaно именно всеохватность в образе безмерности; vaipulya
यत्र अन्यत् पश्यति तत् अल्पम् इतिyatra anyat paśyati tat alpam iti«где видят иное — то мало́»; цитата
अल्पत्व-प्रतिद्वन्द्विकत्व-उक्तेःalpatva-pratidvandvikatva-ukteḥиз речения противоборства с малостью; pratidvandvin «соперник»
अल्प-शब्द-निगदित-धर्मि-प्रतिद्वन्द्वि-प्रतिपत्तेः एवalpa-śabda-nigadita-dharmi-pratidvandvi-pratipatteḥ evaименно из постижения соперника носителя, названного «малым»; pratipatti
भूम-गुणवान् धर्मी सः इति निर्णीयतेbhūma-guṇavān dharmī saḥ iti nirṇīyateрешается: он — носитель качества полноты; dharmin
अत्र विचिकित्साatra vicikitsāздесь колебание; vicikitsā
भूमा प्राणः विष्णुः वा इतिbhūmā prāṇaḥ viṣṇuḥ vā itiБхуман — прана или Вишну?; вопрос
तत्र प्राणः वै आशायाः भूयान् इति सन्निधानात्tatra prāṇaḥ vai āśāyāḥ bhūyān iti sannidhānātтут: по соседству [речения] «прана больше надежды»; Чхандогья 7.15.1
पुनः प्रश्न-उत्तरयोः अभावात् चpunaḥ praśna-uttarayoḥ abhāvāt caи раз далее нет вопроса и ответа; abhāva
प्राणः भूमाprāṇaḥ bhūmāБхуман — прана; pūrva-pakṣa
प्राण-शब्दः हि प्राण-सचिवम् जीवम् अभिधत्तेprāṇa-śabdaḥ hi prāṇa-sacivam jīvam abhidhatteслово же «прана» означает дживу со спутницей-праной; saciva «министр»!
न वायु-विकार-मात्रम्na vāyu-vikāra-mātramне одно видоизменение воздуха; mātra
तरति शोकम् आत्म-वित् इति उपक्रमात्tarati śokam ātma-vit iti upakramātпо зачину «знающий Атмана переправляется за скорбь»; Чхандогья 7.1.3
आत्मतः एव इदम् सर्वम् इति उपसंहारात् चātmataḥ eva idam sarvam iti upasaṁhārāt caи завершению «из Атмана — всё это»; Чхандогья 7.26.1
तेन आन्तरालिकः भूमा अपि सः एवtena āntarālikaḥ bhūmā api saḥ evaпотому и срединный Бхуман — он же [джива]; āntarālika
भवितुम् अर्हतिbhavitum arhatiможет быть; √arh
यत्र न अन्यत् पश्यति इति आदिकम् अपिyatra na anyat paśyati iti ādikam apiи «где не видят иного…»; цитата
अस्मिन् पक्षे सङ्गच्छतेasmin pakṣe saṅgacchateсогласуется на этой стороне; saṅgati
सुषुप्तौ प्राण-ग्रस्तेषु इन्द्रियेषुsuṣuptau prāṇa-grasteṣu indriyeṣuв глубоком сне, когда чувства поглощены праной; grasta
तत्र दर्शन-आदि-विनिवृत्तेःtatra darśana-ādi-vinivṛtteḥтам прекращается видение и прочее; vinivṛtti
यः वै भूमा तत् सुखम् इति अपि अविरुद्धम्yaḥ vai bhūmā tat sukham iti api aviruddhamи «Полнота — вот счастье» не противоречит; a-viruddha
तस्याम् सुखम् अहम् अस्वाप्सम् इतिtasyām sukham aham asvāpsam iti«счастливо я спал»; отчёт проснувшегося
सुख-श्रवणात्sukha-śravaṇātпо слышанию счастья [во сне]; śravaṇa
एवम् जीव-आत्मनि निर्णीतेevam jīva-ātmani nirṇīteкогда так решено о дживе; nirṇīta
वाक्य-शेषः अपि तत्-अनुकूलतया एव नेयःvākya-śeṣaḥ api tat-anukūlatayā eva neyaḥи остаток речения до́лжно вести согласно тому; anukūla
इति एवम् प्राप्ते ब्रवीतिiti evam prāpte bravītiпри таком полученном изрекает; √brū
भूमा सम्प्रसादात् अधि उपदेशात्bhūmā samprasādāt adhi upadeśāt«Бхуман — из наставления выше самопрасады»; сутра 1.3.8
श्री-विष्णुः एव अयम् भूमाśrī-viṣṇuḥ eva ayam bhūmāэтот Бхуман — сам Шри-Вишну; сиддханта
न प्राण-सचिवः जीवःna prāṇa-sacivaḥ jīvaḥне джива со спутницей-праной; отрицание
कुतः सम् इतिkutaḥ sam itiпочему? — «сам-»; разбор
यः वै भूमा तत् सुखम् इतिyaḥ vai bhūmā tat sukham iti«Полнота — вот счастье»; цитата
विपुल-सुख-रूपत्व-श्रवणात्vipula-sukha-rūpatva-śravaṇātиз слышания [Его] образом безмерного счастья; vipula
सर्वेषाम् उपरि उपदेशात् चsarveṣām upari upadeśāt caи из наставления [о Нём] выше всех; upari!
एवम् एव एषः सम्प्रसादःevam eva eṣaḥ samprasādaḥ«именно этот самопрасада [джива]»; Чхандогья 8.12.3
अस्मात् शरीरात् समुत्थाय इतिasmāt śarīrāt samutthāya iti«восстав из этого тела»; samutthāya
श्रौत-प्रसिद्धेःśrauta-prasiddheḥпо ведомости из шрути; prasiddhi
सम्प्रसादः प्राण-सचिवः जीवःsamprasādaḥ prāṇa-sacivaḥ jīvaḥсамопрасада — джива со спутницей-праной; глосса
तस्मात् अधिकतयाtasmāt adhikatayāвыше него; adhika
भूम-गुण-वैशिष्ट्येन अभिधानात् इति वाbhūma-guṇa-vaiśiṣṭyena abhidhānāt iti vāибо наречён отличённым качеством полноты — или так; vaiśiṣṭya
अयम् अर्थःayam arthaḥсмысл таков; развёртка
पूर्वम् नाम-आदिकम् उपदिश्यpūrvam nāma-ādikam upadiśyaпрежде преподав имя и прочие [ступени]; upadiśya
सः वा एषः एवम् पश्यन्saḥ vā eṣaḥ evam paśyan«кто так видит»; Чхандогья 7.15.4
एवम् मन्वानः एवम् विजानन् अतिवादी भवतिevam manvānaḥ evam vijānan ativādī bhavati«так мыслит, так познаёт — становится ативади [сверх-говорящим]»; ativādin
इति भिन्न-उपक्रम-अर्थकेन तु-शब्देनiti bhinna-upakrama-arthakena tu-śabdena[но] словом «ту», означающим новый зачин; tu!
अतिवादित्व-हेतुम् प्रकृताम् प्राण-उपास्तिम् व्यावर्त्यativāditva-hetum prakṛtām prāṇa-upāstim vyāvartyaотставив прежнее — почитание праны — как повод сверх-речи; vyāvartya
मुख्य-अतिवादित्व-हेतोः विष्णोःmukhya-ativāditva-hetoḥ viṣṇoḥради Вишну — повода главной сверх-речи; mukhya
सत्य-शब्देन पृथक्-उपक्रमात्satya-śabdena pṛthak-upakramātиз нового зачина словом «истина»; satya
प्राणात् अर्थ-अन्तरम् अधिकः च भूमा इति निश्चीयतेprāṇāt artha-antaram adhikaḥ ca bhūmā iti niścīyateрешается: Бхуман — иное, чем прана, и выше; niścaya
प्राणस्य एव भूमत्वेprāṇasya eva bhūmatveбудь Бхуманом сама прана; условие
तस्मात् ऊर्ध्वम् तत्-उपदेशः न सम्भवेत्tasmāt ūrdhvam tat-upadeśaḥ na sambhavetнаставление о нём ВЫШЕ неё было бы невозможно; ūrdhva
नाम-आदेः आ-प्राणात्nāma-ādeḥ ā-prāṇātот имени вплоть до праны; ā «вплоть»
ऊर्ध्वम् उपदिष्टम् वाक्-आदि तस्मात् अर्थ-अन्तरम् वीक्ष्यतेūrdhvam upadiṣṭam vāk-ādi tasmāt artha-antaram vīkṣyateкаждое преподанное выше — речь и далее — видится иным предметом; vīkṣ
एवम् प्राणात् ऊर्ध्वम् उपदिष्टः भूमा अपि तथाevam prāṇāt ūrdhvam upadiṣṭaḥ bhūmā api tathāтак и Бхуман, преподанный выше праны; параллель
सत्य-शब्दः खलु पर-ब्रह्मणि श्री-विष्णौ प्रसिद्धःsatya-śabdaḥ khalu para-brahmaṇi śrī-viṣṇau prasiddhaḥслово же «истина» известно о пара-Брахмане Шри-Вишну; satya
सत्यम् ज्ञानम् अनन्तम् ब्रह्म इति आदौsatyam jñānam anantam brahma iti ādauв «истина, знание, бесконечность — Брахман»; Тайттирия 2.1
सत्यम् परम् धीमहि इति आदौ चsatyam param dhīmahi iti ādau caи в «на Истину Высшую медитируем»; Бхагавата 1.1.1!
सत्येन इति हेतौ तृतीयाsatyena iti hetau tṛtīyā«истиной» — творительный причины; tṛtīyā
सत्येन पर-ब्रह्मणा निमित्तेन यः अतिवदति इति भावःsatyena para-brahmaṇā nimittena yaḥ ativadati iti bhāvaḥсмысл: сверх-говорит благодаря Истине — пара-Брахману; nimitta
प्राणस्य नाम-आदि-आशा-अवसान-उपास्य-अपेक्षया उत्कर्षःprāṇasya nāma-ādi-āśā-avasāna-upāsya-apekṣayā utkarṣaḥпревосходство праны — над почитаемыми от имени до надежды; utkarṣa
अ-तद्-विदः अतिवादित्वम्a-tad-vidaḥ ativāditvamсверх-речь не знающего Того; a-tad-vid
श्री-विष्णोः तु तस्मात् अपि उत्कर्षात्śrī-viṣṇoḥ tu tasmāt api utkarṣātу Шри-Вишну же — превосходство и над нею; utkarṣa
तत्-विदः तत् मुख्यम् इतिtat-vidaḥ tat mukhyam itiу знающего Его она [сверх-речь] главная; mukhya
प्राण-अतिवादिनः सत्य-अतिवादी श्रेयान् इति विस्फुटम्prāṇa-ativādinaḥ satya-ativādī śreyān iti visphuṭam«сверх-говорящий истиной выше сверх-говорящего праной» — явно; visphuṭa
अत एव सः अहम् भगवः सत्येन अतिवदानिata eva saḥ aham bhagavaḥ satyena ativadāniпотому: «пусть я, почтенный, буду сверх-говорить истиной»; Чхандогья 7.16.1
इति शिष्यः अभ्यर्थयतेiti śiṣyaḥ abhyarthayateпросит ученик; abhi-√arth
गुरुः अपि आहguruḥ api āhaи учитель говорит; āha
सत्यम् तु एव विजिज्ञासितव्यम् इतिsatyam tu eva vijijñāsitavyam iti«истину же до́лжно стремиться познать»; Чхандогья 7.16.1
न च पुनः प्रश्न-उत्तर-अभावात्na ca punaḥ praśna-uttara-abhāvātи нельзя [сказать]: за отсутствием нового вопроса-ответа; abhāva
प्राण-विषयम् अतिवादित्वम् परत्र अनुकर्षणीयम् इति वाच्यम्prāṇa-viṣayam ativāditvam paratra anukarṣaṇīyam iti vācyamсверх-речь о пране надо тянуть дальше; anukarṣaṇa
अनवबोधात्anavabodhāt[это] от непонимания; an-avabodha
तथा हि प्राणात् ऊर्ध्वम् अपृच्छतः अयम् आशयःtathā hi prāṇāt ūrdhvam apṛcchataḥ ayam āśayaḥвот замысел не спросившего выше праны; āśaya
नाम-आदि-आशा-अवसानेषु अचेतनेषु उपास्येषुnāma-ādi-āśā-avasāneṣu acetaneṣu upāsyeṣuпри почитаемых от имени до надежды — бессознательных; acetana
पूर्व-पूर्वस्मात् उत्तर-उत्तरम् भूयस्त्वेन उपदिश्यpūrva-pūrvasmāt uttara-uttaram bhūyastvena upadiśyaпреподав каждое следующее бо́льшим предыдущего; bhūyastva
तत्-तत्-विदः अतिवादित्वम् गुरुणा न उक्तम्tat-tat-vidaḥ ativāditvam guruṇā na uktamсверх-речи их знатокам гуру не обещал; na uktam
प्राण-शब्दित-जीव-आत्म-याथात्म्य-विदः तु तत् उक्तम्prāṇa-śabdita-jīva-ātma-yāthātmya-vidaḥ tu tat uktamа знателю сути дживы, названного «праной», — обещал; yāthātmya
इति अत्र उपदेशस्य परा काष्ठा इतिiti atra upadeśasya parā kāṣṭhā itiздесь, [мнил он], предел наставления; kāṣṭhā «предел»
अतः पुनः प्रश्न-अभावःataḥ punaḥ praśna-abhāvaḥпотому нет нового вопроса; abhāva
गुरुः तत्र ताम् अनङ्गीकुर्वन्guruḥ tatra tām anaṅgīkurvanучитель, не приняв её [сверх-речь дживы]; an-aṅgīkurvat
तत्-अभ्यधिक-श्री-विष्णु-स्वरूप-याथात्म्य-अवगमे सति एव सा इतिtat-abhyadhika-śrī-viṣṇu-svarūpa-yāthātmya-avagame sati eva sā iti«она [лишь] по постижении сути Шри-Вишну, высшего того», —; avagama
स्वयम् एव एष तु इति आदिभिः उपदिशतिsvayam eva eṣa tu iti ādibhiḥ upadiśatiсам наставляет [словами] «этот же…»; upadeśa
शिष्यः च सर्व-उत्कृष्टे श्री-विष्णौ तस्मिन् उपदिष्टेśiṣyaḥ ca sarva-utkṛṣṭe śrī-viṣṇau tasmin upadiṣṭeа ученик, когда преподан всепревосходящий Шри-Вишну; upadiṣṭa
तत्-उपासन-तत्-उपाय-तत्-स्वरूप-याथात्म्य-प्रतिपित्सयाtat-upāsana-tat-upāya-tat-svarūpa-yāthātmya-pratipitsayāжаждой постичь Его почитание, средство и суть; pratipitsā
सः अहम् भगवः सत्येन अतिवदानि इति आदिकम् अभ्यर्थयतेsaḥ aham bhagavaḥ satyena ativadāni iti ādikam abhyarthayateпросит: «пусть я буду сверх-говорить истиной»; цитата
न च उपक्रम-आदि-दृष्टः आत्म-शब्दःna ca upakrama-ādi-dṛṣṭaḥ ātma-śabdaḥи слово «Атман» из зачина; upakrama
प्राण-सचिवम् जीवम् आह इति शक्यम् वदितुम्prāṇa-sacivam jīvam āha iti śakyam vaditumнельзя счесть речённым о дживе; śakya
तस्य परस्मिन् एव मुख्ये व्युत्पन्नत्वात्tasya parasmin eva mukhye vyutpannatvātоно по этимологии главно лишь в Высшем; vyutpanna
आत्मतः प्राणः इति अग्रिम-वाक्य-विरोधात् चātmataḥ prāṇaḥ iti agrima-vākya-virodhāt caи по противоречию дальнейшему «из Атмана — прана»; agrima
एवम् सतिevam satiпри таком положении; sati saptamī
यत्र न अन्यत् इति आदि वाक्य-सङ्गतिः दर्शिता अपि निरस्ताyatra na anyat iti ādi vākya-saṅgatiḥ darśitā api nirastāпоказанная [оппонентом] связь «где не видят иного…» отвергнута; nirasta
यत्र भूमनि अनुभूयमाने सतिyatra bhūmani anubhūyamāne satiкогда переживается Полнота; anubhūyamāna
अनुभवितुः तत्-आविष्टस्यanubhavituḥ tat-āviṣṭasyaу переживающего, Ею объятого; āviṣṭa
अन्य-दर्शन-आदिकम् निषिध्यतेanya-darśana-ādikam niṣidhyateотрицается видение иного и прочее; niṣedha
सौषुप्तिकम् सुखम् सु-अल्पम् इतिsauṣuptikam sukham su-alpam itiсчастье же глубокого сна — ничтожно; su-alpa
सुषुप्तस्य प्राणिनः भूम-रूपत्वम् वदन्suṣuptasya prāṇinaḥ bhūma-rūpatvam vadanговорящий, что спящий и есть образ Полноты; vadat
उपहास-आस्पदम्upahāsa-āspadamпосмешище; upahāsa!
तस्मात् श्री-विष्णुः एव भूमाtasmāt śrī-viṣṇuḥ eva bhūmāпотому Бхуман — сам Шри-Вишну; вывод
भाष्य का अनुवाद

В Чхандогье Санаткумара, спрошенный Нарадой, преподав ему имя и прочие [ступени], говорит: «Полноту же до́лжно стремиться познать. — Полноту, почтенный, жажду познать. — Где не видят иного, не слышат иного, не познают иного — то Полнота; а где видят иное, слышат иное, познают иное — то мало́» [7.23–24]. Здесь словом «бхуман» означается не число-множество, но именно всеохватность в образе безмерности: из речения противоборства с «малым» решается — он носитель качества полноты.

Здесь колебание: Бхуман — прана или Вишну? Тут: по соседству [речения] «прана больше надежды» и раз далее нет вопроса и ответа — Бхуман есть прана. Слово же «прана» означает дживу со спутницей-праной, не одно видоизменение воздуха: по зачину «знающий Атмана переправляется за скорбь» и завершению «из Атмана — всё это». Потому и срединный Бхуман — он же. И «где не видят иного…» согласуется: в глубоком сне, когда чувства поглощены праной, прекращается видение; и «Полнота — счастье» не противоречит: «счастливо я спал». Когда так решено о дживе, и остаток речения до́лжно вести согласно. При таком полученном изрекает:

«Бхуман — из наставления ВЫШЕ самопрасады».

Этот Бхуман — сам Шри-Вишну, не джива со спутницей-праной. Почему? «Сам-»: из слышания [Его] образом безмерного счастья («Полнота — вот счастье») и из наставления [о Нём] выше всех; или же: самопрасада — по ведомости из шрути («именно этот самопрасада, восстав из этого тела…») — джива со спутницей-праной; [Бхуман] наречён выше него, отличённый качеством полноты.

Смысл таков: преподав имя и прочие ступени, [учитель обещал:] «кто так видит… становится сверх-говорящим (ативади)». [Но] словом «ту» [«же»], означающим новый зачин, отставив прежнее — почитание праны — как повод сверх-речи, ради Вишну — повода главной сверх-речи, — из нового зачина словом «истина» решается: Бхуман — иное, чем прана, и выше. Будь Бхуманом сама прана — наставление о нём выше неё было бы невозможно: [ведь] каждое, преподанное выше предыдущего — от имени вплоть до праны, — видится иным предметом; так и Бхуман, преподанный выше праны. Слово же «истина» известно о пара-Брахмане Шри-Вишну: «истина, знание, бесконечность — Брахман»; «на Истину Высшую медитируем». «Истиной» — творительный причины: сверх-говорит благодаря Истине — пара-Брахману. Превосходство праны — над почитаемыми от имени до надежды, [и] сверх-речь [её знатока] — не знающего Того; у Шри-Вишну же превосходство и над нею, и у знающего Его сверх-речь главная: «сверх-говорящий истиной выше сверх-говорящего праной» — явно. Потому ученик просит: «пусть я, почтенный, буду сверх-говорить истиной», и учитель говорит: «истину же до́лжно стремиться познать» [7.16].

И нельзя сказать, что за отсутствием нового вопроса-ответа сверх-речь о пране тянется дальше: [это] от непонимания. Вот замысел не спросившего выше праны: при бессознательных почитаемых — от имени до надежды — гуру, преподавая каждое бо́льшим предыдущего, сверх-речи их знатокам не обещал, а знателю сути дживы, названного «праной», — обещал; здесь, [мнил ученик], предел наставления — потому нет вопроса. Учитель же, не приняв её, — «она [возможна лишь] по постижении сути Шри-Вишну, высшего того», — сам наставляет [далее]; а ученик, когда преподан всепревосходящий Шри-Вишну, жаждой постичь Его почитание, средство и суть просит: «пусть буду сверх-говорить истиной». И слово «Атман» из зачина нельзя счесть речённым о дживе: оно по этимологии главно лишь в Высшем, и [это] противоречило бы дальнейшему «из Атмана — прана». При таком положении показанная [оппонентом] связь отвергнута: когда переживается Полнота, у переживающего, Ею объятого, отрицается видение иного; а говорящий, что спящий и есть образ Полноты, — ибо счастье глубокого сна ничтожно, — посмешище. Потому Бхуман — сам Шри-Вишну.

संस्करण

b50a79eaa195 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:14:43 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 1.3.7

श्लोक बदलें इन कुंजियों से