वाङ् मनसि दर्शनाच् छब्दाच् च
vāṅ manasi darśanāc chabdāc ca
[При исходе] РЕЧЬ [входит] В УМ — самою собой: по видению [— ум жив при смолкшей речи] и по слову.
चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः
मन्त्राद् यस्य पराभूताः परा भूतादयो ग्रहाः ।
नश्यन्ति स्व-लसत्-तृष्णः स कृष्णः शरणं मम ॥
परस्मिन् पादे देव-यानं पन्थानं विवक्षुर् अस्मिन् पादे विदुषो देहाद् उत्क्रान्ति-प्रकारं विचारयन्ति । छान्दोग्ये श्रूयते—
अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस् तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् [छा.उ. 6.8.6] इति ।
तत्र संशयः—किम् इह वृत्त्या वाक्-सम्पत्तिर् उत स्वरूपेणेति मनसो वाक्-प्रकृतित्वाभावाद् वाग्-आदीनां मनोऽधीन-वृत्तिकत्वाच् च वृत्त्यैवेति प्राप्ते—
वाङ्-मनसि दर्शनाच् छब्दाच् च ॥
स्वरूपेणैव मनसि वाक् सम्पद्यते । कुतः ? उपरतायां वाचि मनसः प्रवृत्ति-दर्शनात् । वाङ्-मनसि सम्पद्यते [छा.उ. 6.8.6] इति शब्दाच् च । इतरथा शब्द-स्वारस्य-भङ्गः । न च मानान्तरेण तत्र वाग् अवगम्यते येन वृत्ति-सम्पत्तिः कल्प्यतेति भावः ।
ननु मनसो वाक्-प्रकृतित्वाभावान् न तत्र तस्या स्वरूप-सम्पत्तिः, किं तु वृत्ति-सम्पत्तिर् एव स्याद् अप्रकृताव् अपि वारिणि वह्नि-वृत्ति-सम्पत्ति-दर्शनाद् इति चेद् उच्यते—मनसा वाक् संयुज्यते, न तु संलीयत इति । अर्थाद् अप्रकृताव् अपि तस्मिन् स्वरूप-संयोगो भवतीति ॥1॥
caturthādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ
mantrād yasya parābhūtāḥ parā bhūtādayo grahāḥ |
naśyanti sva-lasat-tṛṣṇaḥ sa kṛṣṇaḥ śaraṇaṁ mama ||
parasmin pāde deva-yānaṁ panthānaṁ vivakṣur asmin pāde viduṣo dehād utkrānti-prakāraṁ vicārayanti | chāndogye śrūyate—
asya somya puruṣasya prayato vāṅ manasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇas tejasi tejaḥ parasyāṁ devatāyām [chā.u. 6.8.6] iti |
tatra saṁśayaḥ—kim iha vṛttyā vāk-sampattir uta svarūpeṇeti manaso vāk-prakṛtitvābhāvād vāg-ādīnāṁ mano'dhīna-vṛttikatvāc ca vṛttyaiveti prāpte—
vāṅ-manasi darśanāc chabdāc ca ||
svarūpeṇaiva manasi vāk sampadyate | kutaḥ ? uparatāyāṁ vāci manasaḥ pravṛtti-darśanāt | vāṅ-manasi sampadyate [chā.u. 6.8.6] iti śabdāc ca | itarathā śabda-svārasya-bhaṅgaḥ | na ca mānāntareṇa tatra vāg avagamyate yena vṛtti-sampattiḥ kalpyateti bhāvaḥ |
nanu manaso vāk-prakṛtitvābhāvān na tatra tasyā svarūpa-sampattiḥ, kiṁ tu vṛtti-sampattir eva syād aprakṛtāv api vāriṇi vahni-vṛtti-sampatti-darśanād iti ced ucyate—manasā vāk saṁyujyate, na tu saṁlīyata iti | arthād aprakṛtāv api tasmin svarūpa-saṁyogo bhavatīti ||1||
e4e6c8d1d983 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 5:36:23 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
[Мангала:] «Чьей МАНТРОЙ посрамлены и гибнут великие хвати и своя пылающая жажда — тот КРИШНА — прибежище моё». В этой паде — ЛАД ИСХОДА знающего: «у отходящего РЕЧЬ входит В УМ, ум — В ПРАНУ, прана — В ЖАР, жар — В ВЫСШЕЕ БОЖЕСТВО». Действием или сущностью? «Ум — не праматерь речи: действием». При полученном —
«Речь — в ум: по видению и по слову».
САМОЮ СОБОЙ: видано — речь смолкла, ум жив; и слово прямо. Речь с умом СОЕДИНЯЕТСЯ, не растворяется: соединение возможно и с не-праматерью.