Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
गोविन्दभाष्य
Пада 4.24.2.17
516 / 558
गोविन्दभाष्य · 4.2.17
॥
देवनागरी

तद्-ओको-ऽग्र-ज्वलनं तत्-प्रकाशित-द्वारो विद्या-सामर्थ्यात् तच्-छेष-गत्य्-अनुस्मृति-योगाच् च हार्दानुगृहीतः शताधिकया

लिप्यंतरण (IAST)

tad-oko-'gra-jvalanaṁ tat-prakāśita-dvāro vidyā-sāmarthyāt tac-cheṣa-gaty-anusmṛti-yogāc ca hārdānugṛhītaḥ śatādhikayā

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तत्-ओकः-अग्र-ज्वलनम्tat-okaḥ-agra-jvalanamвозгорание верха той обители; tad + okas «жилище [сердце]» + agra «верх» + jvalana «свечение»; вершина сердца озаряется
तत्-प्रकाशित-द्वारःtat-prakāśita-dvāraḥс вратами, Им освещёнными; tad + prakāśita «озарённое» + dvāra «дверь»; Господь сердца светит ему в путь
विद्या-सामर्थ्यात्vidyā-sāmarthyātсилою видьи; vidyā + sāmarthya «мощь», отложительный падеж; по силе созерцания
तत्-शेष-गति-अनुस्मृति-योगात्tat-śeṣa-gati-anusmṛti-yogātпо памятованию пути — её члену; tad + śeṣa «принадлежность» + gati «путь» + anusmṛti «памятование» + yoga, отложительный падеж; помнящий путь идёт путём
चcaи; соединительная частица; средства собраны
हार्द-अनुगृहीताःhārda-anugṛhītāḥоблагодатствованные Сердечным; hārda «Пребывающий в сердце» + anugṛhīta «одарённый милостью», мн. ч.; милостью Антарьямина
शत-अधिकयाśata-adhikayāсто первой; śata «сто» + adhika «сверх», творительный падеж ж. р.; через нади сушумну
अनुवाद

Верх ЕГО ЖИЛИЩА [— сердца —] ВОЗГОРАЕТСЯ; тою вспышкой ДВЕРЬ ОТКРЫТА — мощью видьи и памятью пути; ПОМИЛОВАННЫЙ СЕРДЕЧНЫМ [Хари] — [исходит] сто первой.

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
॥
देवनागरी

अथ विद्वद्-उत्क्रान्तौ प्रतिज्ञातं विशेषं दर्शयितुम् आरम्भः । शतं चैका चेति वाक्ये शताधिकया विदुषो गतिर् अन्याभिस् तु अविदुष इत्य् एष नियमो युक्तो न वेति सन्देहे, नाडीनाम् अतिसौक्ष्म्यात् बाहुल्याच् च दुर्विवेचनतया पुरुषेण ग्रहीतुम् अशक्यत्वान् न युक्तः । तयोर्ध्वम् आयन्न् अमृतत्वम् एति इति यादृच्छिकोत्क्रान्त्य्-अनुवादो भविष्यतीत्य् एवं प्राप्ते—

तद्-ओकोऽग्र-ज्वलनं तत्-प्रकाशित-द्वारो विद्या-सामर्थ्यात् तच्-छेष-गत्य्-अनुस्मृति-योगाच् च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥

विज्ञः शताधिकया सुषुम्नयैव नाड्या निष्क्रामति । न चेयं नाडी तेन विवेक्तुम् अशक्या भवेत् । यद् अयं विद्या-सामर्थ्यादि-हेतुभ्यां हार्दानुगृहीतो भवति । विद्योपासना तस्या सामर्थ्यात् प्रभावात् । विद्या-शेष-भूता या गतिर् आतिवाहिकैस् तत्-पद-प्राप्तिस् तस्या स्मृति-सातत्याच् च । हार्देन हृदय-मन्दिरेण हरिणानुकम्पितो भवतीत्य् अर्थः । ततश् च तस्योपसंहृत-वाग्-आदि-करणस्योच्चिक्रमिषोर् जीवस्योक्तः स्थानं हृदयम् अग्र-ज्वलनं प्रकाशिताग्रं भवति । स तु जीवस् तत्-प्रकाशित-द्वारस् तेन हार्देन श्री-हरिणा प्रकाशितं द्वारं शताधिकया नाड्या मूलं यस्मै तादृशः सन् तां नाडीं विजानातीति । तया विदुषो गतिर् युक्तेति ॥17॥

लिप्यंतरण (IAST)

atha vidvad-utkrāntau pratijñātaṁ viśeṣaṁ darśayitum ārambhaḥ | śataṁ caikā ceti vākye śatādhikayā viduṣo gatir anyābhis tu aviduṣa ity eṣa niyamo yukto na veti sandehe, nāḍīnām atisaukṣmyāt bāhulyāc ca durvivecanatayā puruṣeṇa grahītum aśakyatvān na yuktaḥ | tayordhvam āyann amṛtatvam eti iti yādṛcchikotkrānty-anuvādo bhaviṣyatīty evaṁ prāpte—

tad-oko'gra-jvalanaṁ tat-prakāśita-dvāro vidyā-sāmarthyāt tac-cheṣa-gaty-anusmṛti-yogāc ca hārdānugṛhītaḥ śatādhikayā ||

vijñaḥ śatādhikayā suṣumnayaiva nāḍyā niṣkrāmati | na ceyaṁ nāḍī tena vivektum aśakyā bhavet | yad ayaṁ vidyā-sāmarthyādi-hetubhyāṁ hārdānugṛhīto bhavati | vidyopāsanā tasyā sāmarthyāt prabhāvāt | vidyā-śeṣa-bhūtā yā gatir ātivāhikais tat-pada-prāptis tasyā smṛti-sātatyāc ca | hārdena hṛdaya-mandireṇa hariṇānukampito bhavatīty arthaḥ | tataś ca tasyopasaṁhṛta-vāg-ādi-karaṇasyoccikramiṣor jīvasyoktaḥ sthānaṁ hṛdayam agra-jvalanaṁ prakāśitāgraṁ bhavati | sa tu jīvas tat-prakāśita-dvāras tena hārdena śrī-hariṇā prakāśitaṁ dvāraṁ śatādhikayā nāḍyā mūlaṁ yasmai tādṛśaḥ san tāṁ nāḍīṁ vijānātīti | tayā viduṣo gatir yukteti ||17||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अथ विद्वत्-उत्क्रान्तौ प्रतिज्ञातम् विशेषम् दर्शयितुम् आरम्भःatha vidvat-utkrāntau pratijñātam viśeṣam darśayitum ārambhaḥтеперь — обещанное различие исхода знающего; viśeṣa
शतम् च एका च इति वाक्येśatam ca ekā ca iti vākyeв «сто и одна…»; vākya
शत-अधिकया विदुषः गतिः … एषः नियमः युक्तः न वा इति सन्देहेśata-adhikayā viduṣaḥ gatiḥ … eṣaḥ niyamaḥ yuktaḥ na vā iti sandeheскладно ли правило «знающему — сто первой»?; niyama
नाडीनाम् अति-सौक्ष्म्यात् बाहुल्यात् चnāḍīnām ati-saukṣmyāt bāhulyāt caжилы ПРЕТОНКИ и МНОГИ —; saukṣmya
दुर्विवेचनतया पुरुषेण ग्रहीतुम् अशक्यत्वात् न युक्तःdurvivecanatayā puruṣeṇa grahītum aśakyatvāt na yuktaḥне различить, не ухватить: нескладно;; aśakya
… यादृच्छिक-उत्क्रान्ति-अनुवादः भविष्यति इति एवम् प्राप्ते… yādṛcchika-utkrānti-anuvādaḥ bhaviṣyati iti evam prāpte[стих —] пересказ СЛУЧАЙНОГО исхода; при полученном; prāpta
तत्-ओकः-अग्र-ज्वलनम्tat-okaḥ-agra-jvalanam«верх его жилища — возгорание;»; oko-'gra-jvalana!!
तत्-प्रकाशित-द्वारःtat-prakāśita-dvāraḥ«тем освещённая дверь;»; prakāśita-dvāra!
विद्या-सामर्थ्यात्vidyā-sāmarthyāt«мощью видьи»; sāmarthya
तत्-शेष-गति-अनुस्मृति-योगात् चtat-śeṣa-gati-anusmṛti-yogāt ca«и слитной памятью пути — её принадлежности —»; anusmṛti!
हार्द-अनुगृहीतः शत-अधिकयाhārda-anugṛhītaḥ śata-adhikayā«ПОМИЛОВАННЫЙ СЕРДЕЧНЫМ — сто первой»; hārda-anugṛhīta!!! (сутра 4.2.17)
विज्ञः शत-अधिकया सुषुम्नया एव नाड्या निष्क्रामतिvijñaḥ śata-adhikayā suṣumnayā eva nāḍyā niṣkrāmatiзнающий исходит именно СУШУМНОЙ — сто первой; suṣumnā!!
न च इयम् नाडी तेन विवेक्तुम् अशक्या भवेत्na ca iyam nāḍī tena vivektum aśakyā bhavetи различить её ему НЕ невозможно:; na aśakyā
यत् अयम् विद्या-सामर्थ्य-आदि-हेतुभ्याम्yat ayam vidyā-sāmarthya-ādi-hetubhyāmибо он, по мощи видьи [и памяти],; hetu
हार्द-अनुगृहीतः भवतिhārda-anugṛhītaḥ bhavatiПОМИЛОВАН СЕРДЕЧНЫМ; hārda!!
विद्या-उपासना तस्याः सामर्थ्यात् प्रभावात्vidyā-upāsanā tasyāḥ sāmarthyāt prabhāvāt«видья» — упасана; мощью её —; upāsanā
विद्या-शेष-भूता या गतिःvidyā-śeṣa-bhūtā yā gatiḥи слитной памятью ПУТИ — принадлежности видьи:; śeṣa
आतिवाहिकैः तत्-पद-प्राप्तिः तस्याः स्मृति-सातत्यात् चātivāhikaiḥ tat-pada-prāptiḥ tasyāḥ smṛti-sātatyāt caдостижения Его обители провожатыми; ātivāhika!
हार्देन हृदय-मन्दिरेण हरिणा अनुकम्पितः भवति इति अर्थःhārdena hṛdaya-mandireṇa hariṇā anukampitaḥ bhavati iti arthaḥон ПОМИЛОВАН ХАРИ — ЖИВУЩИМ В ХРАМЕ СЕРДЦА; hṛdaya-mandira!!!
ततः चtataḥ caи тогда; tataḥ
तस्य उपसंहृत-वाक्-आदि-करणस्यtasya upasaṁhṛta-vāk-ādi-karaṇasyaу него, со свёрнутыми орудиями речи,; upasaṁhṛta
उच्चिक्रमिषोः जीवस्यuccikramiṣoḥ jīvasyaу дживы, ЖАЖДУЩЕГО ВЗОЙТИ,; uccikramiṣu!
उक्तः स्थानम् हृदयम् अग्र-ज्वलनम् प्रकाशित-अग्रम् भवतिuktaḥ sthānam hṛdayam agra-jvalanam prakāśita-agram bhavatiсердце-жилище ВОЗГОРАЕТСЯ ВЕРХОМ — озарён верх; jvalana!!
सः तु जीवः तत्-प्रकाशित-द्वारःsaḥ tu jīvaḥ tat-prakāśita-dvāraḥи джива, кому дверь ОСВЕЩЕНА; dvāra
तेन हार्देन श्री-हरिणाtena hārdena śrī-hariṇāтем сердечным Шри-Хари,; Hari!
… ताम् नाडीम् विजानाति इति… tām nāḍīm vijānāti itiРАСПОЗНАЁТ ту жилу; vijānāti!
तया विदुषः गतिः युक्ता इतिtayā viduṣaḥ gatiḥ yuktā itiход знающего ею — складен; yuktā
भाष्य का अनुवाद

Обещанное различие: но жилы претонки и многи — как знающему ухватить сто первую («стих — о случайном исходе»)? При полученном —

«Верх его жилища — возгорание; тем освещённая дверь; мощью видьи и слитной памятью пути — её принадлежности; ПОМИЛОВАННЫЙ СЕРДЕЧНЫМ — сто первой».

Знающий исходит именно СУШУМНОЙ: он ПОМИЛОВАН ХАРИ — ЖИВУЩИМ В ХРАМЕ СЕРДЦА: у дживы, жаждущего взойти, со свёрнутыми орудиями, сердце-жилище ВОЗГОРАЕТСЯ ВЕРХОМ, и тою вспышкой Шри-Хари ОСВЕЩАЕТ ему дверь — он распознаёт жилу.

संस्करण

8fbfe4eff137 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 5:36:23 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 4.2.16

श्लोक बदलें इन कुंजियों से