Mahabharata
Saṃbhava-parva (ekalavya; arjuna-śreṣṭhatva) (Ekalavya and Arjuna's Supremacy)1.123.29–37
738 / 15823
Mahabharata · 1.123.29–37
Devanāgarī

मुहूर्तम् इव तं द्रोणश् चिन्तयित्वा विनिश्चयम् ॥
सव्यसाचिनम् आदाय नैषादिं प्रति जग्मिवान् ॥
ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम् ॥
एकलव्यं धनुष्पाणिम् अस्यन्तम् अनिशं शरान् ॥
एकलव्यस् तु तं दृष्ट्वा द्रोणम् आयान्तम् अन्तिकात् ॥
अभिगम्योपसंगृह्य जगाम शिरसा महीम् ॥
पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत् स निषादजः ॥
निवेद्य शिष्यम् आत्मानं तस्थौ प्राञ्जलिर् अग्रतः ॥
ततो द्रोणो ऽब्रवीद् राजन्न् एकलव्यम् इदं वचः ॥
यदि शिष्यो ऽसि मे तूर्णं वेतनं संप्रदीयताम् ॥
एकलव्यस् तु तच् छ्रुत्वा प्रीयमाणो ऽब्रवीद् इदम् ॥
किं प्रयच्छामि भगवन्न् आज्ञापयतु मां गुरुः ॥
न हि किं चिद् अदेयं मे गुरवे ब्रह्मवित्तम ॥
तम् अब्रवीत् त्वयाङ्गुष्ठो दक्षिणो दीयतां मम ॥
एकलव्यस् तु तच् छ्रुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् ॥
प्रतिज्ञाम् आत्मनो रक्षन् सत्ये च निरतः सदा ॥
तथैव हृष्टवदनस् तथैवादीनमानसः ॥
छित्त्वाविचार्य तं प्रादाद् द्रोणायाङ्गुष्ठम् आत्मनः ॥

Transliteration (IAST)

muhūrtam iva taṃ droṇaś cintayitvā viniścayam ||
savyasācinam ādāya naiṣādiṃ prati jagmivān ||
dadarśa maladigdhāṅgaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam ||
ekalavyaṃ dhanuṣpāṇim asyantam aniśaṃ śarān ||
ekalavyas tu taṃ dṛṣṭvā droṇam āyāntam antikāt ||
abhigamyopasaṃgṛhya jagāma śirasā mahīm ||
pūjayitvā tato droṇaṃ vidhivat sa niṣādajaḥ ||
nivedya śiṣyam ātmānaṃ tasthau prāñjalir agrataḥ ||
tato droṇo 'bravīd rājann ekalavyam idaṃ vacaḥ ||
yadi śiṣyo 'si me tūrṇaṃ vetanaṃ saṃpradīyatām ||
ekalavyas tu tac chrutvā prīyamāṇo 'bravīd idam ||
kiṃ prayacchāmi bhagavann ājñāpayatu māṃ guruḥ ||
na hi kiṃ cid adeyaṃ me gurave brahmavittama ||
tam abravīt tvayāṅguṣṭho dakṣiṇo dīyatāṃ mama ||
ekalavyas tu tac chrutvā vaco droṇasya dāruṇam ||
pratijñām ātmano rakṣan satye ca nirataḥ sadā ||
tathaiva hṛṣṭavadanas tathaivādīnamānasaḥ ||
chittvāvicārya taṃ prādād droṇāyāṅguṣṭham ātmanaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
मुहूर्तम् इव तं द्रोणः चिन्तयित्वा विनिश्चयम्muhūrtam iva taṃ droṇaḥ cintayitvā viniścayamhaving pondered for a moment and come to a decision, Drona,
सव्यसाचिनम् आदाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्savyasācinam ādāya naiṣādiṃ prati jagmivāntaking Savyasachin (Arjuna), went to the Nishada;
ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम्dadarśa maladigdhāṅgaṃ jaṭilaṃ cīravāsasamand saw him, his body caked in dirt, his hair matted, clad in rags,
एकलव्यं धनुष्पाणिम् अस्यन्तम् अनिशं शरान्ekalavyaṃ dhanuṣpāṇim asyantam aniśaṃ śarānEkalavya, bow in hand, ceaselessly loosing arrows;
एकलव्यः तु तं दृष्ट्वा द्रोणम् आयान्तम् अन्तिकात्ekalavyaḥ tu taṃ dṛṣṭvā droṇam āyāntam antikātEkalavya, seeing Drona approaching,
अभिगम्य उपसंगृह्य जगाम शिरसा महीम्abhigamya upasaṃgṛhya jagāma śirasā mahīmwent up to him and, prostrating [at his feet], touched the ground with his head;
पूजयित्वा ततः द्रोणं विधिवत् सः निषादजःpūjayitvā tataḥ droṇaṃ vidhivat saḥ niṣādajaḥhaving honored Drona, as was proper, that son of the Nishada,
निवेद्य शिष्यम् आत्मानं तस्थौ प्राञ्जलिः अग्रतःnivedya śiṣyam ātmānaṃ tasthau prāñjaliḥ agrataḥdeclaring himself [Drona's] disciple, stood before him with joined palms
ततः द्रोणः अब्रवीत् राजन् एकलव्यम् इदं वचःtataḥ droṇaḥ abravīt rājan ekalavyam idaṃ vacaḥthen Drona, O king, spoke this word to Ekalavya:
यदि शिष्यः असि मे तूर्णं वेतनं संप्रदीयताम्yadi śiṣyaḥ asi me tūrṇaṃ vetanaṃ saṃpradīyatām"If you are my disciple, let payment for your training be given [to me] at once"
एकलव्यः तु तत् श्रुत्वा प्रीयमाणः अब्रवीत् इदम्ekalavyaḥ tu tat śrutvā prīyamāṇaḥ abravīt idamEkalavya, hearing this, overjoyed, said:
किं प्रयच्छामि भगवन् आज्ञापयतु मां गुरुःkiṃ prayacchāmi bhagavan ājñāpayatu māṃ guruḥ"What shall I give, O lord? Let my teacher command me;
न हि किं चित् अदेयं मे गुरवे ब्रह्मवित्तमna hi kiṃ cit adeyaṃ me gurave brahmavittamafor there is nothing I would not give my teacher, O foremost knower of the Brahman"
तम् अब्रवीत् त्वया अङ्गुष्ठः दक्षिणः दीयतां ममtam abravīt tvayā aṅguṣṭhaḥ dakṣiṇaḥ dīyatāṃ mamato him [Drona] said: "Give me your right thumb"
एकलव्यः तु तत् श्रुत्वा वचः द्रोणस्य दारुणम्ekalavyaḥ tu tat śrutvā vacaḥ droṇasya dāruṇamEkalavya, hearing that cruel word of Drona's,
प्रतिज्ञाम् आत्मनः रक्षन् सत्ये च निरतः सदाpratijñām ātmanaḥ rakṣan satye ca nirataḥ sadākeeping his vow and ever devoted to truth,
तथा एव हृष्टवदनः तथा एव अदीनमानसःtathā eva hṛṣṭavadanaḥ tathā eva adīnamānasaḥwith the same joyful face, with the same unfaltering spirit,
छित्त्वा अविचार्य तं प्रादात् द्रोणाय अङ्गुष्ठम् आत्मनःchittvā avicārya taṃ prādāt droṇāya aṅguṣṭham ātmanaḥcut it off without hesitation and gave Drona his thumb
द्रोणश्droṇaśoriginal form «droṇaś», added to complete the word-by-word coverage
एकलव्यस्ekalavyasoriginal form «ekalavyas», added to complete the word-by-word coverage
अभिगम्योपसंगृह्यabhigamyopasaṃgṛhyaoriginal form «abhigamyopasaṃgṛhya», added to complete the word-by-word coverage
ततोtatooriginal form «tato», added to complete the word-by-word coverage
saoriginal form «sa», added to complete the word-by-word coverage
प्राञ्जलिर्prāñjaliroriginal form «prāñjalir», added to complete the word-by-word coverage
ततोtatooriginal form «tato», added to complete the word-by-word coverage
द्रोणोdroṇooriginal form «droṇo», added to complete the word-by-word coverage
ऽब्रवीद्'bravīdoriginal form «'bravīd», added to complete the word-by-word coverage
राजन्न्rājannoriginal form «rājann», added to complete the word-by-word coverage
शिष्योśiṣyooriginal form «śiṣyo», added to complete the word-by-word coverage
ऽसि'sioriginal form «'si», added to complete the word-by-word coverage
एकलव्यस्ekalavyasoriginal form «ekalavyas», added to complete the word-by-word coverage
तच्tacoriginal form «tac», added to complete the word-by-word coverage
छ्रुत्वाchrutvāoriginal form «chrutvā», added to complete the word-by-word coverage
प्रीयमाणोprīyamāṇooriginal form «prīyamāṇo», added to complete the word-by-word coverage
ऽब्रवीद्'bravīdoriginal form «'bravīd», added to complete the word-by-word coverage
भगवन्न्bhagavannoriginal form «bhagavann», added to complete the word-by-word coverage
चिद्cidoriginal form «cid», added to complete the word-by-word coverage
त्वयाङ्गुष्ठोtvayāṅguṣṭhooriginal form «tvayāṅguṣṭho», added to complete the word-by-word coverage
दक्षिणोdakṣiṇooriginal form «dakṣiṇo», added to complete the word-by-word coverage
एकलव्यस्ekalavyasoriginal form «ekalavyas», added to complete the word-by-word coverage
तच्tacoriginal form «tac», added to complete the word-by-word coverage
छ्रुत्वाchrutvāoriginal form «chrutvā», added to complete the word-by-word coverage
वचोvacooriginal form «vaco», added to complete the word-by-word coverage
आत्मनोātmanooriginal form «ātmano», added to complete the word-by-word coverage
तथैवtathaivaoriginal form «tathaiva», added to complete the word-by-word coverage
हृष्टवदनस्hṛṣṭavadanasoriginal form «hṛṣṭavadanas», added to complete the word-by-word coverage
तथैवादीनमानसःtathaivādīnamānasaḥoriginal form «tathaivādīnamānasaḥ», added to complete the word-by-word coverage
छित्त्वाविचार्यchittvāvicāryaoriginal form «chittvāvicārya», added to complete the word-by-word coverage
प्रादाद्prādādoriginal form «prādād», added to complete the word-by-word coverage
द्रोणायाङ्गुष्ठम्droṇāyāṅguṣṭhamoriginal form «droṇāyāṅguṣṭham», added to complete the word-by-word coverage
Translation

Vaishampayana said: "Having pondered for a moment and come to a decision, Drona took Arjuna and went to the Nishada; and he saw him, his body caked in dirt, his hair matted, clad in rags -- Ekalavya, bow in hand, ceaselessly loosing arrows. Ekalavya, seeing Drona approaching, went up to him and, prostrating, touched the ground with his head; and, having honored Drona as was proper, that son of the Nishada, declaring himself his disciple, stood before him with joined palms. Then Drona said to Ekalavya: 'If you are my disciple, let payment for your training be given at once.' Ekalavya, overjoyed to hear this, said: 'What shall I give, O lord? Let my teacher command me; for there is nothing I would not give my teacher, O foremost knower of the Brahman.' Drona said to him: 'Give me your right thumb.' Ekalavya, hearing that cruel word of Drona's, keeping his vow and ever devoted to truth, with the same joyful face, with the same unfaltering spirit, cut it off without hesitation and gave Drona his thumb."

Version

33ea6c5e4add · published Jul 12, 2026, 4:53:32 PM UTC

Available inRUEN

Page between verses with