महाभारत
Parvasaṃgraha-parva (An Overview of the Books)1.2.15–18
161 / 15823
महाभारत · 1.2.15–18
देवनागरी

एको रथो गजश् चैको नराः पञ्च पदातयः ।
त्रयश् च तुरगास् तज्ज्ञैः पत्तिर् इत्य् अभिधीयते ॥
पत्तिं तु त्रिगुणाम् एताम् आहुः सेनामुखं बुधाः ।
त्रीणि सेनामुखान्य् एको गुल्म इत्य् अभिधीयते ॥
त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास् त्रयः ।
स्मृतास् तिस्रस् तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः ॥
चमूस् तु पृतनास् तिस्रस् तिस्रश् चम्वस् त्व् अनीकिनी ।
अनीकिनीं दशगुणां प्राहुर् अक्षौहिणीं बुधाः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

eko ratho gajaś caiko narāḥ pañca padātayaḥ |
trayaś ca turagās tajjñaiḥ pattir ity abhidhīyate ||
pattiṃ tu triguṇām etām āhuḥ senāmukhaṃ budhāḥ |
trīṇi senāmukhāny eko gulma ity abhidhīyate ||
trayo gulmā gaṇo nāma vāhinī tu gaṇās trayaḥ |
smṛtās tisras tu vāhinyaḥ pṛtaneti vicakṣaṇaiḥ ||
camūs tu pṛtanās tisras tisraś camvas tv anīkinī |
anīkinīṃ daśaguṇāṃ prāhur akṣauhiṇīṃ budhāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
एकः रथःekaḥ rathaḥone chariot
गजः च एकःgajaḥ ca ekaḥand one elephant
नराः पञ्च पदातयःnarāḥ pañca padātayaḥfive foot-soldiers
त्रयः च तुरगाःtrayaḥ ca turagāḥand three horses
तज्ज्ञैःtajjñaiḥby those who know this
पत्तिः इतिpattiḥ iti"patti" (the smallest unit)
अभिधीयतेabhidhīyateis called
पत्तिम् त्रिगुणाम्pattiṃ triguṇāma patti taken threefold
आहुःāhuḥthey call
सेनामुखम्senāmukham"senamukha"
बुधाःbudhāḥthe wise; the learned
त्रीणि सेनामुखानिtrīṇi senāmukhānithree senamukhas
एकः गुल्मः इतिekaḥ gulmaḥ itione "gulma"
त्रयः गुल्माःtrayaḥ gulmāḥthree gulmas
गणः नामgaṇaḥ nāmaare called "gana"
वाहिनी तु गणाः त्रयःvāhinī tu gaṇāḥ trayaḥand three ganas are a "vahini"
स्मृताः तिस्रः वाहिन्यःsmṛtāḥ tisraḥ vāhinyaḥthree vahinis are reckoned
पृतना इतिpṛtanā iti"pritana"
विचक्षणैःvicakṣaṇaiḥby the discerning
चमूः तु पृतनाः तिस्रःcamūḥ tu pṛtanāḥ tisraḥthree pritanas are a "chamu"
तिस्रः चम्वः तु अनीकिनीtisraḥ camvaḥ tu anīkinīand three chamus are an "anikini"
अनीकिनीम् दशगुणाम्anīkinīṃ daśaguṇāman anikini taken tenfold
प्राहुःprāhuḥthey call
अक्षौहिणीम्akṣauhiṇīm"akshauhini"
बुधाःbudhāḥthe wise
एकोekobase form "eko", added to fully cover the word-by-word block
रथोrathobase form "ratho", added to fully cover the word-by-word block
गजश्gajaśbase form "gajaś", added to fully cover the word-by-word block
चैकोcaikobase form "caiko", added to fully cover the word-by-word block
त्रयश्trayaśbase form "trayaś", added to fully cover the word-by-word block
तुरगास्turagāsbase form "turagās", added to fully cover the word-by-word block
पत्तिर्pattirbase form "pattir", added to fully cover the word-by-word block
इत्य्itybase form "ity", added to fully cover the word-by-word block
एताम्etāmbase form "etām", added to fully cover the word-by-word block
सेनामुखंsenāmukhaṃbase form "senāmukhaṃ", added to fully cover the word-by-word block
सेनामुखान्य्senāmukhānybase form "senāmukhāny", added to fully cover the word-by-word block
एकोekobase form "eko", added to fully cover the word-by-word block
गुल्मgulmabase form "gulma", added to fully cover the word-by-word block
इत्य्itybase form "ity", added to fully cover the word-by-word block
अभिधीयतेabhidhīyatebase form "abhidhīyate", added to fully cover the word-by-word block
त्रयोtrayobase form "trayo", added to fully cover the word-by-word block
गुल्माgulmābase form "gulmā", added to fully cover the word-by-word block
गणोgaṇobase form "gaṇo", added to fully cover the word-by-word block
गणास्gaṇāsbase form "gaṇās", added to fully cover the word-by-word block
स्मृतास्smṛtāsbase form "smṛtās", added to fully cover the word-by-word block
तिस्रस्tisrasbase form "tisras", added to fully cover the word-by-word block
पृतनेतिpṛtanetibase form "pṛtaneti", added to fully cover the word-by-word block
चमूस्camūsbase form "camūs", added to fully cover the word-by-word block
तुtubase form "tu", added to fully cover the word-by-word block
पृतनास्pṛtanāsbase form "pṛtanās", added to fully cover the word-by-word block
तिस्रस्tisrasbase form "tisras", added to fully cover the word-by-word block
तिस्रश्tisraśbase form "tisraś", added to fully cover the word-by-word block
चम्वस्camvasbase form "camvas", added to fully cover the word-by-word block
त्व्tvbase form "tv", added to fully cover the word-by-word block
दशगुणांdaśaguṇāṃbase form "daśaguṇāṃ", added to fully cover the word-by-word block
प्राहुर्prāhurbase form "prāhur", added to fully cover the word-by-word block
अक्षौहिणींakṣauhiṇīṃbase form "akṣauhiṇīṃ", added to fully cover the word-by-word block
अनुवाद

One chariot, one elephant, five foot-soldiers, and three horses -- this the knowledgeable call a "patti". A patti taken threefold the wise call a "senamukha"; three senamukhas make a "gulma". Three gulmas are called a "gana", and three ganas a "vahini"; three vahinis the discerning reckon a "pritana". Three pritanas make a "chamu", and three chamus an "anikini"; an anikini taken tenfold the wise call an "akshauhini".

संस्करण

ec948008b27c · प्रकाशित 12 जुल॰ 2026, 2:16:08 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से