अस्य श्रीभागवतस्य महापुराणत्वव्यञ्जकलक्षणं प्रकारान्तरेण च वदन्न् अपि तस्यैवाश्रयत्वम् आह द्वयेन सर्गोऽस्याथ विसर्गश् च वृत्ती रक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुर् अपाश्रयः ॥ दशभिर् लक्षणैर् युक्तं पुराणं तद्विदो विदुः । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ अन्तराणि मन्वन्तराणि । पञ्चविधम् सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ इति केचिद् वदन्ति । स च मतभेदो महदल्पव्यवस्थया महापुराणम् अल्पपुराणम् इति भिन्नाधिकरणत्वेन । यद्यपि विष्णुपुराणादाव् अपि दशापि तानि लक्ष्यन्ते । तथापि पञ्चानाम् एव प्राधान्येनोक्तत्वाद् अल्पत्वम् । अत्र दशानाम् अर्थानां स्कन्धेषु यथाक्रमं प्रवेशो न विवक्षितः । तेषाम् द्वादशसङ्ख्यत्वात् । द्वितीयस्कन्धोक्तानां तेषां तृतीयादिषु यथासङ्ख्यं न समावेशः । निरोधादीनां दशमादिष्व् अष्टमवर्जम् । अन्येषाम् अप्य् अन्येषु यथोक्तलक्षणतया समावेशनाशक्यत्वाद् एव । तद् उक्तं श्रीस्वामिभिर् एव दशमे कृष्णसत्कीर्तिवितानायोपवर्ण्यते । धर्मग्लानिनिमित्तस् तु निरोधो दुष्टभूभुजाम् ॥ इति । प्राकृतादिचतुर्धा यो निरोधः स तु वर्णितः । इति । अतोऽत्र स्कन्धे श्रीकृष्णरूपस्याश्रयस्यैव वर्णनप्राधान्यं तैर् विवक्षितम् । उक्तं च स्वयम् एव दशमे दशमं लक्ष्यम् आश्रिताश्रयविग्रहम् इति । एवम् अन्यत्राप्य् उन्नेयम् । अतः प्रायशः सर्वेऽर्थाः सर्वेष्व् एव स्कन्धेषु गुणत्वेन वा मुख्यत्वेन वा निरूप्यन्त इत्य् एव तेषाम् अभिमतम् । श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा इत्य् अत्र च तथैव प्रतिपन्नं सर्वत्र तत्तत्सम्भवात् । ततश् च प्रथमद्वितीययोर् अपि महापुराणतायां प्रवेशः स्यात् । तस्मात् क्रमो न गृहीतः
asya śrī-bhāgavatasya mahā-purāṇatva-vyañjaka-lakṣaṇaṁ prakārāntareṇa ca vadann api tasyaivāśrayatvam āha dvayena -sargo'syātha visargaś ca vṛttī rakṣāntarāṇi ca | vaṁśo vaṁśānucaritaṁ saṁsthā hetur apāśrayaḥ || daśabhir lakṣaṇair yuktaṁ purāṇaṁ tad-vido viduḥ | kecit pañca-vidhaṁ brahman mahad-alpa-vyavasthayā || antarāṇi manvantarāṇi | pañca-vidham -sargaś ca pratisargaś ca vaṁśo manvantarāṇi ca | vaṁśānucaritaṁ ceti purāṇaṁ pañca-lakṣaṇam || iti kecid vadanti | sa ca matabhedo mahad-alpa-vyavasthayā mahā-purāṇam alpa-purāṇam iti bhinnādhikaraṇatvena | yadyapi viṣṇu-purāṇādāv api daśāpi tāni lakṣyante | tathāpi pañcānām eva prādhānyenoktatvād alpatvam | atra daśānām arthānāṁ skandheṣu yathākramaṁ praveśo na vivakṣitaḥ | teṣām dvādaśa-saṅkhyatvāt | dvitīya-skandhoktānāṁ teṣāṁ tṛtīyādiṣu yathā-saṅkhyaṁ na samāveśaḥ | nirodhādīnāṁ daśamādiṣv aṣṭama-varjam | anyeṣām apy anyeṣu yathokta-lakṣaṇatayā samāveśanāśakyatvād eva | tad uktaṁ śrī-svāmibhir eva -daśame kṛṣṇa-sat-kīrti-vitānāyopavarṇyate | dharma-glāni-nimittas tu nirodho duṣṭa-bhūbhujām || iti | prākṛtādi-caturdhā yo nirodhaḥ sa tu varṇitaḥ | iti | ato'tra skandhe śrī-kṛṣṇa-rūpasyāśrayasyaiva varṇana-prādhānyaṁ tair vivakṣitam | uktaṁ ca svayam eva -daśame daśamaṁ lakṣyam āśritāśraya-vigraham iti | evam anyatrāpy unneyam | ataḥ prāyaśaḥ sarve'rthāḥ sarveṣv eva skandheṣu guṇatvena vā mukhyatvena vā nirūpyanta ity eva teṣām abhimatam | śrutenārthena cāñjasā ity atra ca tathaiva pratipannaṁ sarvatra tat-tat-sambhavāt | tataś ca prathama-dvitīyayor api mahā-purāṇatāyāṁ praveśaḥ syāt | tasmāt kramo na gṛhītaḥ
Излагая примету, что являет великопуранность этой «Шри Бхагаваты», и иным образом, он и тут говорит о той же опоре — двумя стихами:
«Творение её, затем истворение, средства жизни, охрана, промежутки, род, повесть о роде, уклад, причина и запредельная опора: „Пураной“ знатоки зовут ту, что снабжена десятью приметами; иные же, о брахман, говорят о пяти — различая большое и малое».
«Промежутки» — манвантары. «Пяти видов» — как говорят иные: «Творение, истворение, род, манвантары и повесть о роде — вот „Пурана“ о пяти приметах». А разногласие это — «различая большое и малое», то есть великую пурану и малую пурану: предметы тут разные.
Хотя и в «Вишну-пуране» и прочих обозначаются все десять, всё же они малы, ибо как главные названы там лишь пять.
Здесь не подразумевается, что десять предметов входят в песни по порядку: ведь песней двенадцать. Те, что названы во второй песни, не размещаются по числу в третьей и следующих; прекращение и прочие — в десятой и следующих, кроме восьмой; да и остальные не могут быть размещены в остальных по сказанной примете. О том и сказали сами Шри Свами: «В десятой описывается ради распространения благой славы Кришны, а прекращение дурных царей — по причине упадка дхармы»; и: «А прекращение, что четверояко — природное и прочее, — описано».
Потому они подразумевали, что в этой песни главное — описание самой опоры, чей облик есть Шри Кришна. И сами же сказали: «В десятой обозначаемое — десятое, чей образ есть опирающийся и опора». Так надо выводить и в других местах.
Потому у них и признано вот что: обыкновенно все предметы излагаются во всех песнях — либо как второстепенные, либо как главные. И в словах «речением, и смыслом, и прямо» принято то же самое, ибо возможно это везде. А иначе и первая, и вторая песни вошли бы в великопуранность. Потому порядок и не принят.
000000000000 · प्रकाशित 1 जन॰ 1970, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Разбирается расхожее школьное определение: пять примет или десять.
Ответ неожидан: десять — не оглавление, и по песням их не разложить.
Каждый предмет есть везде, только где-то главным, где-то второстепенным, — и это и отличает великую пурану от малой.