तत्र यदि त्वम्पदार्थस्य जीवात्मनो ज्ञानत्वं नित्यत्वं च प्रथमतो विचारगोचरः स्यात् तदैव तत्पदार्थस्य तादृशत्वं सुबोधं स्याद् इति । तद् बोधयितुम् अन्यार्थश् च परामर्शः इति न्यायेन जीवात्मनस् तद्रूपत्वम् आह । नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद्व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वद् अनपाय्य् उपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ आत्मा शुद्धो जीवः । न जजान न जातः । जन्माभावाद् एव तदनन्तरास्तितालक्षणो विकारोऽपि नास्ति । नैधते न वर्धते । वृद्ध्यभावाद् एव विपरिणामोऽपि निरस्तः । हि यस्मात् । व्यभिचारिणाम् आगमापायिनां बालयुवादिदेहानां देवमनुष्याद्याकारदेहानां वा । सवनवित् तत्तत्कालद्रष्टा । नह्य् अवस्थावतां द्रष्टा तदवस्थो भवतीत्य् अर्थः । निरवस्थः कोऽसाव् आत्मा । अत आह उपलब्धिमात्रं ज्ञानैकरूपम् । कथम्भूतम् । सर्वत्र देहे, शश्वत् सर्वदा अनुवर्तमानम् इति । ननु नीलज्ञानं नष्टं पीतज्ञानं जातम् इति प्रतीतेर् न ज्ञानस्यानपायित्वम् । तत्राह इन्द्रियबलेनेति । सद् एव ज्ञानम् एकम् इन्द्रियबलेन विविधं कल्पितम् । नीलाद्याकारा वृत्तय एव जायन्ते नश्यन्ति च न ज्ञानम् इति भावः । अयम् आगमापायितदवधिभेदेन प्रथमस् तर्कः । द्रष्टृदृश्यभेदेन द्वितीयोऽपि तर्को ज्ञेयः । व्यभिचारिष्व् अवस्थाव्यभिचारे दृष्टान्तः प्राणो यथेति ।
tatra yadi tvam-padārthasya jīvātmano jñānatvaṁ nityatvaṁ ca prathamato vicāra-gocaraḥ syāt tadaiva tat-padārthasya tādṛśatvaṁ subodhaṁ syād iti | tad bodhayitum anyārthaś ca parāmarśaḥ iti nyāyena jīvātmanas tad-rūpatvam āha | nātmā jajāna na mariṣyati naidhate'sau na kṣīyate savanavid-vyabhicāriṇāṁ hi | sarvatra śaśvad anapāyy upalabdhi-mātraṁ prāṇo yathendriya-balena vikalpitaṁ sat || ātmā śuddho jīvaḥ | na jajāna na jātaḥ | janmābhāvād eva tad-anantarāstitā-lakṣaṇo vikāro'pi nāsti | naidhate na vardhate | vṛddhy-abhāvād eva vipariṇāmo'pi nirastaḥ | hi yasmāt | vyabhicāriṇām āgamāpāyināṁ bāla-yuvādi-dehānāṁ deva-manuṣyādy-ākāra-dehānāṁ vā | savanavit tat-tat-kāla-draṣṭā | nahy avasthāvatāṁ draṣṭā tad-avastho bhavatīty arthaḥ | niravasthaḥ ko'sāv ātmā | ata āha upalabdhi-mātraṁ jñānaika-rūpam | kathambhūtam | sarvatra dehe, śaśvat sarvadā anuvartamānam iti | nanu nīla-jñānaṁ naṣṭaṁ pīta-jñānaṁ jātam iti pratīter na jñānasyānapāyitvam | tatrāha indriya-baleneti | sad eva jñānam ekam indriya-balena vividhaṁ kalpitam | nīlādy-ākārā vṛttaya eva jāyante naśyanti ca na jñānam iti bhāvaḥ | ayam āgamāpāyitadavadhi-bhedena prathamas tarkaḥ | draṣṭṛ-dṛśya-bhedena dvitīyo'pi tarko jñeyaḥ | vyabhicāriṣv avasthā-vyabhicāre dṛṣṭāntaḥ prāṇo yatheti |
Тут вот что: если бы сперва подверглось рассмотрению, что предмет слова «ты», дживатма, есть знание и вечен, — тогда и таковость предмета слова «то» стала бы легко понятна. Чтобы дать это понять, по правилу «упоминание бывает и ради иного», он говорит, что таков же и облик дживатмы:
«Не рождалась душа и не умрёт, не растёт она и не убывает — свидетельница времён при переменчивых; она есть одно лишь постижение, везде и всегда неубывающее, — как прана, что, будучи сущей и единой, разделяется силою чувств».
«Душа» — чистая джива. «Не рождалась» — не рождена; а раз нет рождения, нет и того изменения, чья примета — бытие сразу вслед за ним. «Не растёт» — не прибывает; а раз нет прибывания, отвергнуто и превращение. «Ведь» — оттого что. «Переменчивых» — приходящих и уходящих тел: детского, юношеского и прочих, или же тел божеского, человеческого и прочего облика. «Свидетельница времён» — зрительница тех и этих времён; смысл тот, что зритель тех, кто имеет состояния, сам этими состояниями не обладает.
А какова же эта душа, у которой нет состояний? На то он говорит: «одно лишь постижение», то есть та, чей облик — одно знание. И какова она? «Везде» — в теле, «всегда» — во всякое время продолжающаяся.
— Но ведь воспринимается так: знание синего погибло, знание жёлтого родилось; значит знание не есть неубывающее.
— На то он говорит: «силою чувств». Знание, сущее и единое, силою чувств разделено многообразно: рождаются и гибнут именно деятельности, имеющие облик синего и прочего, а не само знание. Таков смысл.
Это первый довод — различием приходящего-уходящего и его предела. Второй довод надо разуметь по различию зрителя и зримого. А примером перемены состояний в переменчивом служит «как прана».
000000000000 · published Jan 1, 1970, 12:00:00 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Доказательство идёт обратным ходом: сперва устанавливают, что такое «ты», и уже отсюда — что такое «то».
Различение знания и его деятельностей снимает главное возражение: меняются не знания, а их облики.
Образ праны выбран не случайно — она одна, но зовётся разными именами по месту своей работы.