Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha One — Tattva: How Truth Is Known1.57Jīva Gosvāmī
54 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 1.57
॥
Devanāgarī

तम् एव दशमं विस्पष्टयितुं तेषां दशानां व्युत्पादिकां सप्तश्लोकीम् आह भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः ब्रह्मणो गुणवैषम्याद् विसर्गः पौरुषः स्मृतः ॥ भूतानि खादीनि । मात्राणि च शब्दादीनि इन्द्रियाणि च । धीशब्देन महदहङ्कारौ । गुणानां वैषम्यात् परिणामात् । ब्रह्मणः परमेश्वरात् कर्तृभूतादीनां जन्म सर्गः । पुरुषो वैराजो ब्रह्मा, तत्कृतः पौरुषश् चराचरसर्गो विसर्ग इत्य् अर्थः । स्थितिर् वैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः अवतारानुचरितं हरेश् चास्यानुवर्तिनाम् पुंसाम् ईशकथाः प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिताः ॥ वैकुण्ठस्य भगवतो विजयः सृष्टानां तत्तन्मर्यादापालनेनोत्कर्षः । स्थितिः स्थानम् । ततः स्थितेषु स्वभक्तेषु तस्यानुग्रहः पोषणम् । मन्वन्तराणि तत्तन्मन्वन्तरस्थितानां मन्वादीनां तदनुगृहीतानां सतां चरितानि, तान्य् एव धर्मस् तदुपासनाख्यः सद्धर्मः । तत्रैव स्थितौ नानाकर्मवासना ऊतयः । स्थिताव् एव हरेर् अवतारानुचरितम् अस्यानुवर्तिनां च कथा ईशानुकथाः प्रोक्ता इत्य् अर्थः । निरोधो ऽस्यानुशयनम् आत्मनः सह शक्तिभिः । मुक्तिर् हित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः ॥ स्थित्यनन्तरं चात्मनो जीवस्य शक्तिभिः स्वोपाधिभिः सहास्य हरेर् अनुशयनं, हरिशयनानुगतत्वेन शयनं निरोध इत्य् अर्थः । तत्र हरेः शयनं प्रपञ्चं प्रति दृष्टिनिमीलनम् । जीवानां शयनं तत्र लय इति ज्ञेयम् । तत्रैव निरोधेऽन्यथारूपम् अविद्याध्यस्तम् अज्ञत्वादिकं हित्वा स्वरूपेण व्यवस्थितिर् मुक्तिः

Transliteration (IAST)

tam eva daśamaṁ vispaṣṭayituṁ teṣāṁ daśānāṁ vyutpādikāṁ sapta-ślokīm āha --bhūta-mātrendriya-dhiyāṁ janma sarga udāhṛtaḥ brahmaṇo guṇa-vaiṣamyād visargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ || bhūtāni khādīni | mātrāṇi ca śabdādīni indriyāṇi ca | dhī-śabdena mahad-ahaṅkārau | guṇānāṁ vaiṣamyāt pariṇāmāt | brahmaṇaḥ parameśvarāt kartṛ-bhūtādīnāṁ janma sargaḥ | puruṣo vairājo brahmā, tat-kṛtaḥ pauruṣaś carācara-sargo visarga ity arthaḥ | sthitir vaikuṇṭha-vijayaḥ poṣaṇaṁ tad-anugrahaḥ manvantarāṇi sad-dharma ūtayaḥ karma-vāsanāḥ avatārānucaritaṁ hareś cāsyānuvartinām puṁsām īśa-kathāḥ proktā nānākhyānopabṛṁhitāḥ || vaikuṇṭhasya bhagavato vijayaḥ sṛṣṭānāṁ tat-tan-maryādā-pālanenotkarṣaḥ | sthitiḥ sthānam | tataḥ sthiteṣu svabhakteṣu tasyānugrahaḥ poṣaṇam | manvantarāṇi tat-tan-manvantara-sthitānāṁ manvādīnāṁ tad-anugṛhītānāṁ satāṁ caritāni, tāny eva dharmas tad-upāsanākhyaḥ sad-dharmaḥ | tatraiva sthitau nānā-karma-vāsanā ūtayaḥ | sthitāv eva harer avatārānucaritam asyānuvartināṁ ca kathā īśānukathāḥ proktā ity arthaḥ | nirodho 'syānuśayanam ātmanaḥ saha śaktibhiḥ | muktir hitvānyathā rūpaṁ sva-rūpeṇa vyavasthitiḥ || sthity-anantaraṁ cātmano jīvasya śaktibhiḥ svopādhibhiḥ sahāsya harer anuśayanaṁ, hari-śayanānugatatvena śayanaṁ nirodha ity arthaḥ | tatra hareḥ śayanaṁ prapañcaṁ prati dṛṣṭi-nimīlanam | jīvānāṁ śayanaṁ tatra laya iti jñeyam | tatraiva nirodhe'nyathārūpam avidyādhyastam ajñatvādikaṁ hitvā svarūpeṇa vyavasthitir muktiḥ

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
तम्tamто
एवevaименно
दशमंdaśamaṁдесятое
विस्पष्टयितुंvispaṣṭayituṁчтобы прояснить
तेषांteṣāṁтех
दशानांdaśānāṁдесяти
व्युत्पादिकांvyutpādikāṁразъясняющее
सप्तsaptaсеми
श्लोकीम्ślokīmстихов собрание
आहāhaприводит
भूतbhūta«стихий
मात्रेन्द्रियmātrendriyaтанматр, чувств
धियांdhiyāṁи разума
जन्मjanmaрождение
सर्गsargaтворением
उदाहृतःudāhṛtaḥназвано
ब्रह्मणोbrahmaṇoот Брахмана
गुणguṇaгун
वैषम्याद्vaiṣamyādот неравновесия
विसर्गःvisargaḥистворение
पौरुषःpauruṣaḥот Пуруши
स्मृतःsmṛtaḥназвано»
भूतानिbhūtāni«стихии»
खादीनिkhādīniэфир и прочие
मात्राणिmātrāṇi«танматры»
चcaи
शब्दादीनिśabdādīniзвук и прочие
इन्द्रियाणिindriyāṇi«чувства»
चcaи
धीdhī«разум»
शब्देनśabdenaсловом
महद्mahadмахат
अहङ्कारौahaṅkārauи аханкара
गुणानांguṇānāṁгун
वैषम्यात्vaiṣamyāt«от неравновесия»
परिणामात्pariṇāmātот превращения
ब्रह्मणःbrahmaṇaḥ«от Брахмана»
परमेश्वरात्parameśvarātот Парамешвары
कर्तृkartṛдеятеля
भूतादीनांbhūtādīnāṁстихий и прочего
जन्मjanmaрождение
सर्गःsargaḥтворение
पुरुषोpuruṣo«Пуруша»
वैराजोvairājoВайраджа
ब्रह्माbrahmāБрахма
तत्tatим
कृतःkṛtaḥсотворённое
पौरुषश्pauruṣaś«от Пуруши»
चराचरcarācaraподвижного и неподвижного
सर्गोsargoтворение
विसर्गvisarga«истворение»
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
स्थितिर्sthitir«стояние —
वैकुण्ठvaikuṇṭhaВайкунтхи
विजयःvijayaḥпобеда
पोषणंpoṣaṇaṁпитание —
तद्tadЕго
अनुग्रहःanugrahaḥмилость
मन्वन्तराणिmanvantarāṇiманвантары —
सद्sadблагая
धर्मdharmaдхарма
ऊतयःūtayaḥпобуждения —
कर्मkarmaдел
वासनाःvāsanāḥследы
अवतारानुचरितंavatārānucaritaṁнисхождений повесть
हरेश्hareśХари
चास्यानुवर्तिनाम्cāsyānuvartināmи Ему следующих
पुंसाम्puṁsāmлюдей
ईशīśaВладыки
कथाःkathāḥсказаниями
प्रोक्ताproktāназваны
नानाख्यानोपबृंहिताःnānākhyānopabṛṁhitāḥразными повестями восполненные»
वैकुण्ठस्यvaikuṇṭhasyaВайкунтхи
भगवतोbhagavatoБхагавана
विजयःvijayaḥпобеда
सृष्टानांsṛṣṭānāṁсотворённых
तत्tatтех
तन्tanи тех
मर्यादाmaryādāпределов
पालनेनोत्कर्षःpālanenotkarṣaḥсоблюдением возвышение
स्थितिःsthitiḥ«стояние»
स्थानम्sthānamстояние
ततःtataḥпотому
स्थितेषुsthiteṣuк стоящим
स्वभक्तेषुsvabhakteṣuк Своим преданным
तस्यानुग्रहःtasyānugrahaḥЕго милость
पोषणम्poṣaṇam«питание»
मन्वन्तराणिmanvantarāṇi«манвантары»
तत्tatтех
तन्tanи тех
मन्वन्तरmanvantaraманвантар
स्थितानांsthitānāṁв них пребывающих
मन्वादीनांmanvādīnāṁМану и прочих
तद्tadИм
अनुगृहीतानांanugṛhītānāṁоблагодетельствованных
सतांsatāṁсвятых
चरितानिcaritāniдеяния
तान्य्tānyони
एवevaименно
धर्मस्dharmasдхарма
तद्tadЕму
उपासनाख्यःupāsanākhyaḥпоклонением именуемая
सद्sadблагая
धर्मःdharmaḥдхарма
तत्रैवtatraivaтам же
स्थितौsthitauв стоянии
नानाnānāразные
कर्मkarmaдел
वासनाvāsanāследы
ऊतयःūtayaḥ«побуждения»
स्थिताव्sthitāvв стоянии
एवevaименно
हरेर्harerХари
अवतारानुचरितम्avatārānucaritamнисхождений повесть
अस्यानुवर्तिनांasyānuvartināṁЕму следующих
चcaи
कथाkathāсказания
ईशानुकथाःīśānukathāḥ«сказаниями о Владыке»
प्रोक्ताproktāназваны
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
निरोधोnirodho«прекращение —
ऽस्यानुशयनम्'syānuśayanamв Нём возлежание
आत्मनःātmanaḥдуши
सहsahaвместе
शक्तिभिःśaktibhiḥс силами
मुक्तिर्muktirосвобождение —
हित्वान्यथाhitvānyathāоставив иной
रूपंrūpaṁобраз
स्वsvaсвоею
रूपेणrūpeṇaприродою
व्यवस्थितिःvyavasthitiḥутверждённость»
स्थित्य्sthityстояния
अनन्तरंanantaraṁпосле
चात्मनोcātmanoи души
जीवस्यjīvasyaдживы
शक्तिभिःśaktibhiḥ«с силами»
स्वोपाधिभिःsvopādhibhiḥсо своими ограничениями
सहास्यsahāsyaвместе, Его
हरेर्harerХари
अनुशयनंanuśayanaṁ«возлежание»
हरिhariХари
शयनानुगतत्वेनśayanānugatatvenaвозлежанию сопутствуя
शयनंśayanaṁвозлежание
निरोधnirodha«прекращение»
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
तत्रtatraтам
हरेःhareḥХари
शयनंśayanaṁвозлежание
प्रपञ्चंprapañcaṁк проявленному миру
प्रतिpratiпо отношению
दृष्टिdṛṣṭiвзора
निमीलनम्nimīlanamсмежение
जीवानांjīvānāṁджив
शयनंśayanaṁвозлежание
तत्रtatraтам
लयlayaрастворение
इतिitiтак
ज्ञेयम्jñeyamдолжно разуметь
तत्रैवtatraivaтам же
निरोधेऽन्यथारूपम्nirodhe'nyathārūpamв прекращении иной образ
अविद्याध्यस्तम्avidyādhyastamавидьей наложенное
अज्ञत्वादिकंajñatvādikaṁнезнание и прочее
हित्वाhitvāоставив
स्वरूपेणsvarūpeṇaсвоею природою
व्यवस्थितिर्vyavasthitirутверждённость
मुक्तिःmuktiḥ«освобождение»
Translation

Чтобы прояснить это самое десятое, он приводит семь стихов, разъясняющих те десять:

«Рождение стихий, танматр, чувств и разума названо творением; истворение же, что от Пуруши, названо происходящим от Брахмана через неравновесие гун».

«Стихии» — эфир и прочие. «Танматры» — звук и прочие, и чувства. Словом «разум» названы махат и аханкара. «От неравновесия гун» — от превращения. «От Брахмана» — от Парамешвары, деятеля: рождение стихий и прочего есть творение. «Пуруша» — Вайраджа Брахма; сотворённое им творение подвижного и неподвижного есть «истворение». Таков смысл.

«Стояние — победа Вайкунтхи; питание — Его милость; манвантары — благая дхарма; побуждения — следы дел; сказаниями о Владыке названы повесть о нисхождениях Хари и о тех людях, что Ему следуют, восполненная разными повестями».

Победа Бхагавана, Вайкунтхи, — возвышение сотворённых через соблюдение тех и этих пределов. «Стояние» — стояние. Затем милость Его к стоящим, к Своим преданным, — «питание». «Манвантары» — деяния Ману и прочих, что пребывают в тех и этих манвантарах, и святых, Им облагодетельствованных; они же и есть благая дхарма, именуемая поклонением Ему. В том же стоянии разные следы дел — «побуждения». И в том же стоянии повесть о нисхождениях Хари и сказания о тех, кто Ему следует, названы «сказаниями о Владыке». Таков смысл.

«Прекращение — возлежание души в Нём вместе с её силами; освобождение — утверждённость в своей природе, по оставлении иного образа».

После стояния — возлежание души, то есть дживы, с её силами, то есть со своими ограничениями, в Нём, в Хари: «прекращение» и есть это возлежание, сопутствующее возлежанию Хари. Возлежание Хари тут — смежение взора по отношению к проявленному миру; возлежание джив — их растворение в Нём. Так должно разуметь. И в том же прекращении утверждённость в своей природе, по оставлении иного образа — наложенного авидьей незнания и прочего, — есть «освобождение».

Version

000000000000 · published Jan 1, 1970, 12:00:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with