नाभाव उपलब्धेः
nābhāva upalabdheḥ
Не [верно, что] нет [внешней вещи]: она ВОСПРИНИМАЕТСЯ — «знаю горшок».
तद् एवं वैभाषिके सौत्रान्तिके च निरस्ते विज्ञान-मात्र-वादी योगाचारः प्रत्यवतिष्ठते । बाह्ये वस्तुन्य् अभिनिवेश-मानात् कांश्चिच् छिष्यान् अनुरुध्य बाह्यार्थ-प्रक्रियेयं सुगतेन रचिता । तस्यां न तस्याशयः, विज्ञान-स्कन्ध-मात्र-तात्पर्यात् । तथा हि विज्ञेयो घटाद्य्-अर्थो विज्ञानान् नातिरिच्यते । तस्यैवार्थाकारत्वात् । न चार्थान् विना व्यवहारासिद्धिः तान् विनापि स्वप्नवत् सिद्धेः । बाह्यार्थास्तित्व-वादिनापि ज्ञानेऽर्थाकारत्वं धर्मोऽवश्यं मन्तव्यम् । कथम् अन्यथा घट-ज्ञानं पट-ज्ञानम् इति व्यवहारोपपत्तिः । तथा च तेनैव तत्-सिद्धौ किम्-अर्थैः ।
ननु कथम् आन्तरं ज्ञानं घट-पर्वताद्य्-आकारकम् ? मैवं, ज्ञानं किल प्रकाशमानम् । निराकारस्य तस्य प्रकाशासम्भवात् साकारम् एव तत् ।
ननु कथम् असति बाह्येऽर्थे धी-वैचित्र्यम् ? वासना-वैचित्र्याद् भवेत् । वासना-हेतुकस्य तद्-वैचित्र्यस्यान्वय-व्यतिरेकाभ्याम् अवधारणात् । ज्ञान-ज्ञेययोः सहोपलम्भ-नियमाद् अपि न ज्ञेयं ज्ञानाद् भिन्नम् । किं तु ज्ञानात्मकम् एवेति ।
इह संशयः—सर्वं ज्ञानात्मकम् इति युज्यते न वेति ? स्वप्नवत् विनाप्य् अर्थान् ज्ञानेनैव व्यवहार-सिद्धेः पृथक् तद्-अङ्गीकारे फलानतिरेकाच् च युज्यत इति प्राप्ते—
नाभाव उपलब्धेः ॥
बाह्यार्थस्याभावो न शक्यो वक्तुम् । कुतः ? उपलब्धेः । घटस्य ज्ञानम् इत्य् आदौ ज्ञानान्यस्यार्थस्योपलम्भात् । न चोपलब्धम् अपलपन् ग्राह्य-वाक् प्रेक्षावताम् । न च नाहम्-अर्थं नोपलभे अपि तु ज्ञानान्यं नोपलभे इति वाच्यम् । उपलब्धि-बलेनैव तद्-अन्यतायागले निपातनात् । घटम् अहं जानामीत्य् आदौ ज्ञा-धात्व्-अर्थं सकर्मकं सकर्तृकं च सर्वो लोकः प्रत्येति प्रत्याययति चान्यान् । तेन ज्ञान-मात्रं साधयन् सकलोपहास-हेतुर् इति भिन्नोऽर्थो ज्ञानात् ।
ननु ज्ञानान्यश् चेद् घटादिस् तस्य प्रकाशः कथं ज्ञाने चेत्, तर्हि एकस्मिन् सर्वस्य प्रकाशः स्यात् अन्यत्वाविशेषाद् इति चेन्, न । तद्-भिन्नेऽपि तस्मिन् यत्र विषयताख्यः सम्बन्धस् तयैव नान्यस्येति व्यवस्थानात् । पीत-रक्तादि-विषयक-समूहालम्बनस्य विरुद्ध-नाना-पीताद्य्-आकारासम्भवाच् च । यत् तु सहोपलम्भ-नियमाद् अर्थो ज्ञानात्मेति तद् असत् साहित्यस्यार्थ-भेद-हेतुकत्वात् । ततश् च तयोस् तन्-नियमो हेतु-फल-भाव-निमित्तो मन्तव्यः । किं च, बाह्यम् अर्थं निरस्यता सौगतेन तस्य पृथक् सत्त्वं स्वीकृतम् । यत्-तद्-अन्तर् ज्ञेयं रूपं तद् बहिर्वद् अवभासते इति तद्-उक्तेः । अन्यथा वत् करणासम्भवः । न हि बन्ध्या-पुत्रवद् इति कश्चिद् आचक्षीत ॥28॥
tad evaṁ vaibhāṣike sautrāntike ca niraste vijñāna-mātra-vādī yogācāraḥ pratyavatiṣṭhate | bāhye vastuny abhiniveśa-mānāt kāṁścic chiṣyān anurudhya bāhyārtha-prakriyeyaṁ sugatena racitā | tasyāṁ na tasyāśayaḥ, vijñāna-skandha-mātra-tātparyāt | tathā hi vijñeyo ghaṭādy-artho vijñānān nātiricyate | tasyaivārthākāratvāt | na cārthān vinā vyavahārāsiddhiḥ tān vināpi svapnavat siddheḥ | bāhyārthāstitva-vādināpi jñāne'rthākāratvaṁ dharmo'vaśyaṁ mantavyam | katham anyathā ghaṭa-jñānaṁ paṭa-jñānam iti vyavahāropapattiḥ | tathā ca tenaiva tat-siddhau kim-arthaiḥ |
nanu katham āntaraṁ jñānaṁ ghaṭa-parvatādy-ākārakam ? maivaṁ, jñānaṁ kila prakāśamānam | nirākārasya tasya prakāśāsambhavāt sākāram eva tat |
nanu katham asati bāhye'rthe dhī-vaicitryam ? vāsanā-vaicitryād bhavet | vāsanā-hetukasya tad-vaicitryasyānvaya-vyatirekābhyām avadhāraṇāt | jñāna-jñeyayoḥ sahopalambha-niyamād api na jñeyaṁ jñānād bhinnam | kiṁ tu jñānātmakam eveti |
iha saṁśayaḥ—sarvaṁ jñānātmakam iti yujyate na veti ? svapnavat vināpy arthān jñānenaiva vyavahāra-siddheḥ pṛthak tad-aṅgīkāre phalānatirekāc ca yujyata iti prāpte—
nābhāva upalabdheḥ ||
bāhyārthasyābhāvo na śakyo vaktum | kutaḥ ? upalabdheḥ | ghaṭasya jñānam ity ādau jñānānyasyārthasyopalambhāt | na copalabdham apalapan grāhya-vāk prekṣāvatām | na ca nāham-arthaṁ nopalabhe api tu jñānānyaṁ nopalabhe iti vācyam | upalabdhi-balenaiva tad-anyatāyāgale nipātanāt | ghaṭam ahaṁ jānāmīty ādau jñā-dhātv-arthaṁ sakarmakaṁ sakartṛkaṁ ca sarvo lokaḥ pratyeti pratyāyayati cānyān | tena jñāna-mātraṁ sādhayan sakalopahāsa-hetur iti bhinno'rtho jñānāt |
nanu jñānānyaś ced ghaṭādis tasya prakāśaḥ kathaṁ jñāne cet, tarhi ekasmin sarvasya prakāśaḥ syāt anyatvāviśeṣād iti cen, na | tad-bhinne'pi tasmin yatra viṣayatākhyaḥ sambandhas tayaiva nānyasyeti vyavasthānāt | pīta-raktādi-viṣayaka-samūhālambanasya viruddha-nānā-pītādy-ākārāsambhavāc ca | yat tu sahopalambha-niyamād artho jñānātmeti tad asat sāhityasyārtha-bheda-hetukatvāt | tataś ca tayos tan-niyamo hetu-phala-bhāva-nimitto mantavyaḥ | kiṁ ca, bāhyam arthaṁ nirasyatā saugatena tasya pṛthak sattvaṁ svīkṛtam | yat-tad-antar jñeyaṁ rūpaṁ tad bahirvad avabhāsate iti tad-ukteḥ | anyathā vat karaṇāsambhavaḥ | na hi bandhyā-putravad iti kaścid ācakṣīta ||28||
1ce58d827d29 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:41:38 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Когда так отметены вайбхашика и саутрантика, восстаёт йогачара — учитель «только-сознания»: «внешне-предметное устроение Сугата сложил, снисходя к ученикам, привязанным к вещам; не в нём его сердце — умысел его об одной виджняна-скандхе. Знаемый горшок не превышает знания: само оно принимает облик предмета; дела без предметов сбываются — как во сне. Да и признающий вещи должен признать в знании облик предмета (иначе как различить „знание горшка“ и „знание ткани“?) — а раз обликом всё устроено, ЗАЧЕМ ПРЕДМЕТЫ? Знание светится — безóбразному не светиться: оно с обликом; пестрота мысли — от пестроты васан; и по правилу СО-ВОСПРИЯТИЯ знаемое не отлично от знания». При полученном «складно» —
«Не небытие: по восприятию».
Небытия внешней вещи не выскажешь. Почему? По восприятию: в «знание горшка» воспринимается предмет, ИНОЙ от знания; отпирающийся от воспринятого не берётся в речь у разумных. И нельзя вилять «я не то что не воспринимаю — иного от знания не воспринимаю»: самою силой восприятия инаковость сажается [тебе] на горло. В «я знаю горшок» смысл корня «знать» — с предметом и с деятелем — весь мир удостоверяет и другим удостоверяет; потому доказывающий «только-знание» — повод всеобщего смеха: предмет отличен от знания. — «Но если горшок иной — как ему светиться? а если в знании — в одном светилось бы всё». — Нет: светится то, с чем есть связь по имени ПРЕДМЕТНОСТЬ, не иное; [да и] в мысли, охватившей жёлтое и красное вместе, несовместимые облики невозможны [будь они обликами самого знания]. А «от со-восприятия предмет знание-природен» — негодно: со-йность сама держится различием; их правило мысли повязанным причинностью. К тому же сам саугата, отвергая внешнее, признал его: «внутреннее знаемое сияет, СЛОВНО внешнее» — иначе суффикс «словно» невозможен: никто не скажет «словно сын бесплодной».