पुरुषाश्मवद् इति चेत् तथापि
puruṣāśmavad iti cet tathāpi
Если [скажут]: как хромой [на слепце] и магнит [движет железо], — и тогда [не выходит].
ननु यथा गति-शक्ति-रहितस्य दृक्-शक्ति-सहितस्य पङ्गु-पुरुषस्य सन्निधानात् गति-शक्तिमान् दृक्-शक्ति-रहितोऽप्य् अन्धः प्रवर्तते, यथा चायस्कान्ताश्मनः सन्निधानाज् जडम् अप्य् अयश् चलति एवं चिन्-मात्रस्य पुंसः सन्निधानाद् अचेतनापि प्रकृतिस् तच्-छायया चेतनेव तद्-अर्थे सर्गे प्रवर्तेतेति चेत्, तत्राह—
पुरुषाश्मवद् इति चेत् तथापि ॥
तथापि तेनापि प्रकारेण जडस्य स्वतः प्रवृत्तिर् न सिद्ध्यति । पङ्गोर् गति-वैकल्येऽपि वर्त्म-दर्शन-तद्-उपदेशादयोऽन्धस्य दृक्-शक्ति-विरहेऽपि तद्-उपदेश-ग्रहादयो विशेषाः सन्ति । अयस्कान्त-मणेश् चायः-सामीप्यादयः । पुरुषस्य तु नित्य-निष्क्रियस्य निर्धर्मकस्य न कोऽपि विकारः । सन्निधि-मात्रेण तस्मिन् स्वीकृते तस्य नित्यत्वान् नित्यं सर्गो मोक्षाभावश् च प्रसज्येत । किं च पङ्ग्व्-अन्धाव् उभौ चेतनौ अयस्कान्तायसी च द्वे जडे इति दृष्टान्त-वैषम्यं विस्फुटम् ॥7॥
nanu yathā gati-śakti-rahitasya dṛk-śakti-sahitasya paṅgu-puruṣasya sannidhānāt gati-śaktimān dṛk-śakti-rahito'py andhaḥ pravartate, yathā cāyaskāntāśmanaḥ sannidhānāj jaḍam apy ayaś calati evaṁ cin-mātrasya puṁsaḥ sannidhānād acetanāpi prakṛtis tac-chāyayā cetaneva tad-arthe sarge pravarteteti cet, tatrāha—
puruṣāśmavad iti cet tathāpi ||
tathāpi tenāpi prakāreṇa jaḍasya svataḥ pravṛttir na siddhyati | paṅgor gati-vaikalye'pi vartma-darśana-tad-upadeśādayo'ndhasya dṛk-śakti-virahe'pi tad-upadeśa-grahādayo viśeṣāḥ santi | ayaskānta-maṇeś cāyaḥ-sāmīpyādayaḥ | puruṣasya tu nitya-niṣkriyasya nirdharmakasya na ko'pi vikāraḥ | sannidhi-mātreṇa tasmin svīkṛte tasya nityatvān nityaṁ sargo mokṣābhāvaś ca prasajyeta | kiṁ ca paṅgv-andhāv ubhau cetanau ayaskāntāyasī ca dve jaḍe iti dṛṣṭānta-vaiṣamyaṁ visphuṭam ||7||
3a4d536c7a30 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:41:38 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Но [скажут]: как близостью хромого — зрячего, но безногого — движется слепой — ходкий, но незрячий, и как близостью магнита движется косное железо, так близостью пуруши пракрити, его тенью как бы сознающая, двигалась бы в творении ради него. На это говорит:
«Если как человек и камень — и тогда [нет]».
И этим способом самодеятельность косного не сбывается. У хромого, при увечье хода, есть особости — ви́дение пути и УКАЗАНИЕ его; у слепого — ПРИНЯТИЕ указания; у магнита — [нужное] сближение с железом. У пуруши же, вечно бездейственного и бессвойственного, нет никакого изменения; а прими [движение] от одной близости — она вечна: грозили бы вечное творение и безмокшье. К тому же несоразмерность примеров очевидна: хромой и слепой — ОБА сознающие, магнит и железо — ОБА косные.