पूर्व-विकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रिया मानसवत्
pūrva-vikalpaḥ prakaraṇāt syāt kriyā mānasavat
«ТО — Я» [Гопала-тапани] — разновидность ПРЕЖНЕЙ [бхакти]: по теме раздела; как [внешнее] действие и умное [служение].
एवं गुणादि-विशिष्टस्य भगवत उपासनाद् देशिकानुग्रह-सह-कृतात् फलम् इत्य् आपादितम् । अथैतद् विरोधि-वाक्यार्थ-समाधिना परिपुष्यते । गोपाल-तापन्यां मुनिभिः सर्वाराध्यत्वादि-गुणकं वस्तु पृष्टः पद्म-योनिस् तथात्वेन श्री-कृष्णम् उद्दिश्य तत्-प्राप्ति-हेतुं तद्-भक्तिम् उपदिशति । तद् उत्तरत्र च—तस्माद् देवः परो रजसेति सोऽहम् इत्य् अवधार्यात्मानं गोपालोऽहम् इति भावयेत् । स मोक्षम् अश्नुते । स ब्रह्मत्वम् अधिगच्छति । स ब्रह्म-विद् भवति [गो.त.उ. 2.38-32 ॥ इत्य् आदि पठ्यते । इह सोऽहम् इत्य् अभेदाभ्यासो दृश्यते । अत्र संशयः । परापरात्म-स्वरूपैक्य-विषयेयं सोऽहम् इति भावना किं वा पूर्वोपदिष्टाया भक्तेर् एव कश्चन प्रकार इति शब्द-स्वारस्यात् तद्-विषयासौ मोक्ष-हेतुर् इति प्राप्ते—
पूर्व-विकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रिया मानसवत् ।
पूर्वस्या भक्तेर् एव विकल्पो यः सोऽहम् इति भावः । कुतः ? प्रेति । भक्तिर् अस्य भजनम् । तद् इहामुत्रोपाधि-नैरास्येनैवामुष्मिन् मनः-कल्पनम् । एतद् एव च नैष्कर्म्यम् [गो.त.उ. 1.14] इति तस्याः पूर्वं प्रकृतत्वात् । सच्-चिद्-आनन्दैक-रसे भक्ति-योगे तिष्ठति [गो.त.उ. 2.78] इति तथैवोपसंहाराच् च प्रकार-विशेष एव नार्थान्तरम् इत्य् अत्र दृष्टान्तः क्रियेत । क्रिया परिचर्यार्चनादि-रूपा । मानसं च ध्यानम् । ते यथा भक्तेर् एव प्रकारौ, तथा सोऽहम् इति भावोऽपि पूर्वोपदिष्टाया भक्तेः प्रकार-विशेषो भवतीति । रागाद् भयाच् च गाढावेशे सति सोऽहम् इति भावोऽभ्युदेति । कृष्णोऽहम् इति सिंहोऽहम् इति च । एतद् उक्तं भवति पूर्व-विभागे—कः परमो देवः ? [गो.त.उ. 1.2] इत्य् आदिना सर्वाराध्यत्व-संसार-निवर्तकत्व-सर्वाश्रयत्व-सर्व-कारणत्व-गुणकं परमार्थ-वस्तु मुनिभिः पृष्टो ब्रह्मा श्री-कृष्णो वै परमं दैवतम् [गो.त.उ. 1.3] इत्य् आदिना तत्-तद्-गुणक-तादृश-वस्तुत्वं श्री-कृष्णस्याभिध्यायैतद् यो ध्यायति [गो.त.उ. 1.6] इत्य् आदिना भजनीयस्य तस्य तद्-भक्तेश् च विशेष-प्रश्ने तैः प्रवर्तिते तद् उ होवाच हैरण्यः-- गोप-वेशम् अभ्राभं [गो.त.उ. 1.8] इत्य् आदिना सपरिकरं तत्-स्वरूपम् उपवर्ण्य रम्यं पुना रसनं [गो.त.उ. 1.12] इत्य् आदिना जपेन तेन प्राप्यं तत्-स्वरूपं फलम् उक्त्वा तच् च तम् एकं गोविन्दम् [गो.त.उ. 1.33] इत्य् आदिना ज्ञान-सुखात्मकं भवतीति निर्णयान्तेऽपि तस्माच् छ्री-कृष्ण एव परो देवः [गो.त.उ. 1.48] इति तथैवोपसंहरति ।
उत्तर-विभागे तु तत्-प्रेष्ठा गोप्यस् तेन सह विहृत्य पृष्टेन तेनाज्ञाप्तास् ता वरान्नेन दुर्वाससं मुनिं भोजयामासुर् इत्य् एकदा हि [गो.त.उ. 2.1] इत्य् आदिना प्रकीर्त्यते । अथ तुष्टेन तेन दत्ताशीर्भिस् ताभिः श्री-कृष्ण-तत्त्वं पृष्टः स मुनिस् तल्-लीलाया लोक-विलक्षणत्वं विवक्षुर् अयं हि श्री-कृष्ण [गो.त.उ. 2.18] इत्य् आदिना तस्य सर्व-कारणत्व-विशुद्ध-स्नेह-वश्य-स्वभावत-नित्य-तत्-कान्तत्वादिकम् आचष्टे । अथ सा होवाच [गो.त.उ. 2.23] इत्य् आदिना तस्य जन्म-कर्म-मन्त्र-धामानि ताभिः पृष्टो मुनिः पूर्वार्थ एवाभ्यास-लिङ्गेन तात्पर्यं निर्णेतुं ब्रह्म-नारायणोपाख्यानम् उपक्षिपति स होवाच तं हि [गो.त.उ. 2.26] इत्य् आदिना । तत्र च श्री-कृष्णस्य पूर्णत्वं संसार-तारकत्वम् । तस्य मथुराख्यम् अधिष्ठानं तच् च ब्रह्मात्मकं चक्राधारकं वनैर् अनेकैर् उल्लसद् इति निरूप्य तस्माद् एवं परो रजसेति सोऽहम् [गो.त.उ. 2.38] इत्य् आदिना तद्-अभेदो भावो मोक्ष-हेतुर् इत्य् अभिधीयते । स चोक्त-हेतोर् भक्तेर् एव पूर्वोपदिष्टायाः प्रकार-भेदो भवितुं युक्तः । तस्माद् अश्रु-प्रलयादिवत् तद्-विशेषोऽयम् अहम् अस्मि ब्रह्माहम् अस्मीति तैत्तिरीयकादि-दृष्टः अभेद-व्यपदेशस् तु तद्-आयत्त-वृत्तिकत्वादिभिर् भेदे एव सति सङ्गच्छेतेति पुरैवाभिहितम् ॥46॥
--ओ)0(ओ--
evaṁ guṇādi-viśiṣṭasya bhagavata upāsanād deśikānugraha-saha-kṛtāt phalam ity āpāditam | athaitad virodhi-vākyārtha-samādhinā paripuṣyate | gopāla-tāpanyāṁ munibhiḥ sarvārādhyatvādi-guṇakaṁ vastu pṛṣṭaḥ padma-yonis tathātvena śrī-kṛṣṇam uddiśya tat-prāpti-hetuṁ tad-bhaktim upadiśati | tad uttaratra ca—tasmād devaḥ paro rajaseti so'ham ity avadhāryātmānaṁ gopālo'ham iti bhāvayet | sa mokṣam aśnute | sa brahmatvam adhigacchati | sa brahma-vid bhavati [go.ta.u. 2.38-32 || ity ādi paṭhyate | iha so'ham ity abhedābhyāso dṛśyate | atra saṁśayaḥ | parāparātma-svarūpaikya-viṣayeyaṁ so'ham iti bhāvanā kiṁ vā pūrvopadiṣṭāyā bhakter eva kaścana prakāra iti śabda-svārasyāt tad-viṣayāsau mokṣa-hetur iti prāpte—
pūrva-vikalpaḥ prakaraṇāt syāt kriyā mānasavat |
pūrvasyā bhakter eva vikalpo yaḥ so'ham iti bhāvaḥ | kutaḥ ? preti | bhaktir asya bhajanam | tad ihāmutropādhi-nairāsyenaivāmuṣmin manaḥ-kalpanam | etad eva ca naiṣkarmyam [go.ta.u. 1.14] iti tasyāḥ pūrvaṁ prakṛtatvāt | sac-cid-ānandaika-rase bhakti-yoge tiṣṭhati [go.ta.u. 2.78] iti tathaivopasaṁhārāc ca prakāra-viśeṣa eva nārthāntaram ity atra dṛṣṭāntaḥ kriyeta | kriyā paricaryārcanādi-rūpā | mānasaṁ ca dhyānam | te yathā bhakter eva prakārau, tathā so'ham iti bhāvo'pi pūrvopadiṣṭāyā bhakteḥ prakāra-viśeṣo bhavatīti | rāgād bhayāc ca gāḍhāveśe sati so'ham iti bhāvo'bhyudeti | kṛṣṇo'ham iti siṁho'ham iti ca | etad uktaṁ bhavati pūrva-vibhāge—kaḥ paramo devaḥ ? [go.ta.u. 1.2] ity ādinā sarvārādhyatva-saṁsāra-nivartakatva-sarvāśrayatva-sarva-kāraṇatva-guṇakaṁ paramārtha-vastu munibhiḥ pṛṣṭo brahmā śrī-kṛṣṇo vai paramaṁ daivatam [go.ta.u. 1.3] ity ādinā tat-tad-guṇaka-tādṛśa-vastutvaṁ śrī-kṛṣṇasyābhidhyāyaitad yo dhyāyati [go.ta.u. 1.6] ity ādinā bhajanīyasya tasya tad-bhakteś ca viśeṣa-praśne taiḥ pravartite tad u hovāca hairaṇyaḥ-- gopa-veśam abhrābhaṁ [go.ta.u. 1.8] ity ādinā saparikaraṁ tat-svarūpam upavarṇya ramyaṁ punā rasanaṁ [go.ta.u. 1.12] ity ādinā japena tena prāpyaṁ tat-svarūpaṁ phalam uktvā tac ca tam ekaṁ govindam [go.ta.u. 1.33] ity ādinā jñāna-sukhātmakaṁ bhavatīti nirṇayānte'pi tasmāc chrī-kṛṣṇa eva paro devaḥ [go.ta.u. 1.48] iti tathaivopasaṁharati |
uttara-vibhāge tu tat-preṣṭhā gopyas tena saha vihṛtya pṛṣṭena tenājñāptās tā varānnena durvāsasaṁ muniṁ bhojayāmāsur ity ekadā hi [go.ta.u. 2.1] ity ādinā prakīrtyate | atha tuṣṭena tena dattāśīrbhis tābhiḥ śrī-kṛṣṇa-tattvaṁ pṛṣṭaḥ sa munis tal-līlāyā loka-vilakṣaṇatvaṁ vivakṣur ayaṁ hi śrī-kṛṣṇa [go.ta.u. 2.18] ity ādinā tasya sarva-kāraṇatva-viśuddha-sneha-vaśya-svabhāvata-nitya-tat-kāntatvādikam ācaṣṭe | atha sā hovāca [go.ta.u. 2.23] ity ādinā tasya janma-karma-mantra-dhāmāni tābhiḥ pṛṣṭo muniḥ pūrvārtha evābhyāsa-liṅgena tātparyaṁ nirṇetuṁ brahma-nārāyaṇopākhyānam upakṣipati sa hovāca taṁ hi [go.ta.u. 2.26] ity ādinā | tatra ca śrī-kṛṣṇasya pūrṇatvaṁ saṁsāra-tārakatvam | tasya mathurākhyam adhiṣṭhānaṁ tac ca brahmātmakaṁ cakrādhārakaṁ vanair anekair ullasad iti nirūpya tasmād evaṁ paro rajaseti so'ham [go.ta.u. 2.38] ity ādinā tad-abhedo bhāvo mokṣa-hetur ity abhidhīyate | sa cokta-hetor bhakter eva pūrvopadiṣṭāyāḥ prakāra-bhedo bhavituṁ yuktaḥ | tasmād aśru-pralayādivat tad-viśeṣo'yam aham asmi brahmāham asmīti taittirīyakādi-dṛṣṭaḥ abheda-vyapadeśas tu tad-āyatta-vṛttikatvādibhir bhede eva sati saṅgaccheteti puraivābhihitam ||46||
--o)0(o--
e7757a0e4eef · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 5:22:51 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Выведено: плод — от почитания с милостью наставника; теперь — разрешение противных речений. Гопала-тапани велит: «утвердив „тот Бог выше раджаса — ТО — Я“, живи себя: „Я — ГОПАЛА“ — и вкушаешь мокшу». Это — о тождестве сущностей или ЛАД преподанной прежде БХАКТИ? «По естеству слов — тождество». При полученном —
«Разновидность прежнего: по разделу; как действие и умное».
Это — разновидность ПРЕЖНЕЙ бхакти: раздел начат ею («бхакти — вложение ума в Него без упадхи; именно это — найшкармья») и ею замкнут («стоит в бхакти-йоге, единовкусой сач-чид-ананде»). Пример: внешнее служение и умное созерцание — оба лады одной бхакти; так и «то — я»: при ГЛУБОКОМ ПОГРУЖЕНИИ — от страсти иль страха — чувство «я — Кришна!» ВОСХОДИТ само (как [в ужасе] «я — лев!»). [Обзор тапани:] в первом разделе Брахма на вопрос муни: «КРИШНА — высшее Божество», «в пастушьем наряде, цвета тучи», со свитой; во втором — ГОПИ, дражайшие Ему, накормили Дурвасу и услышали от него нездешность Его лилы: всепричинность — и ПОДВЛАСТНОСТЬ ЧИСТОЙ НЕЖНОСТИ по самой природе, вечную возлюбленность; и Матхуру, несомую чакрой, блистающую рощами. «Бхава неотличия» здесь — обострение бхакти, как СЛЁЗЫ и ЗАМИРАНИЕ; а «я есмь Брахман» складно именно ПРИ РАЗЛИЧИИ — по всецелой зависимости жизни от Него: речено прежде.