हानौ तूपायन-शब्द-शेषत्वात् कुशाच्छन्दः-स्तुत्य्-उपगानवत् तद् उक्तम्
hānau tūpāyana-śabda-śeṣatvāt kuśācchandaḥ-stuty-upagānavat tad uktam
По спадении же [уз] — [дальнейшее размышление вольно]: всё служит ПРИБЛИЖЕНИЮ — как куши, размеры, хвалы и распевы [после урока].
श्वेताश्वतराः पठन्ति—
ज्ञात्वा देवं सर्व-पाशापहानिः
क्षीणैः क्लेशैर् जन्म-मृत्यु-प्रहाणिः ।
तस्याभिध्यानात् तृतीयं देह-भेदे
विश्वैश्वर्यं केवल आप्त-कामः ॥ [श्वे.उ. 1.11] इति ।
अत्र देव-ज्ञानाद् देह-गेहादि-ममता-पाश-हानिर् भवति । जन्म-मृत्यु-कृत-क्लेशाभावात् तत्-प्रहाणिश् चेति शास्त्रेण देव-ज्ञान-महिमोक्तेः । ततो ज्ञात-याथात्म्यस्य तस्य देवस्याभिध्यानान् निरन्तर-विचिन्तनाद् देह-भेदे लिङ्ग-क्षये सति चान्द्र-ब्राह्मोभयापेक्षया तृतीयं भागवतं पदं देवज्ञो विन्दति । कीदृशं तत् ? विश्वैश्वर्यं पूर्ण-विभूतिकम् । केवलम् अमायिकम् । तत आप्त-कामः पूर्ण-मनोरथो भवतीति । अत्र शास्त्रीय-ज्ञान-गम्यत्वं देवस्योक्तम् । तच् चिन्तनं नियतम् ऐच्छिकं वेति वीक्षायां परिनिष्ठा-विवृद्धया मनो-निवेश-हेतुत्वान् नियतं तद् इति प्राप्ते—
हानौ तूपायन-शब्द-शेषत्वात्,
कुशा-च्छन्दः-स्तुत्य्-उपगानवत् तद् उक्तम् ॥
पूर्व-पक्ष-निरासार्थस् तु-शब्दः । देव-ज्ञानेन पाश-हानौ सत्यां देवानुरक्तस्य विदुषः तच्-छास्त्र-गम्यत्व-रूप-देव-धर्म-चिन्तनं कुशाच् छन्द-स्तुत्य्-उपगानवद् उक्तम् । यथा नियत-स्वाध्यायानन्तरं कुश-ग्रहण-पूर्वकम् आच्छन्देन सम्यग्-ईषद्वेच्छया स्तुत्य्-उपगानं भवति तद्वत् तद्-धर्म-चिन्तनम् । तस्याभिध्यानाद् इत्य् अनेन तथैव व्यञ्जनाद् इत्य् अर्थः । तत्र हेतुर् उपायनेति । उपायनं सामीप्य-लाभस् तद्-अनुरक्तिर् इति यावत् । तच्-छन्दस् तद् आवेहि वाक्यम् । तच्-छेषत्वात् तद्-अनुयायित्वात् सर्वेषां वाक्यानाम् । यद् उक्तं—तम् एव धीरः इत्य् आदि ।
पूर्तेन तपसा यज्ञैर् दानैर् योगैः समाधिना ।
ब्राह्मं निश्रेयसं पुंसां मत्-प्रीतिस् तत्त्वविन्-मतम् ॥ [भा.पु. 3.9.40] इत्य् आदि ।
तस्माद् ऐच्छिकं तच्-चिन्तनम् । अयं भावः—दुरधिगमार्थक-श्रुति-युक्तिभ्यां दुष्करस् तत्रापि बहु-विषयकत्वेन बहु-शाखश् च तत्त्व-विमर्शः । स चानन्द-रूप-भगवद्-विभावनोपनत-मार्दवे तद्-एकानुरक्ते चेतसि नावृत्तिम् अर्हति कार्कश्य-करत्वात् । किन्तु वैयुत्थानिक एव कदाचित् तद्-भावानुभावतया प्रवर्तत इति ॥27॥
र्प्द् : 3.9.40, 11.29.30, 1.7.10, मैत्रेयोपनिषद् (अन्तः शून्यो बहिः शून्यः शून्यो कुम्भ इवाम्बरे । अन्तः पूर्णो बहिः पूर्णः पूर्णः कुम्भ इवार्णवे ॥), कृष्ण-कर्णामृत 107 (भक्तिस् त्वयि…)
śvetāśvatarāḥ paṭhanti—
jñātvā devaṁ sarva-pāśāpahāniḥ
kṣīṇaiḥ kleśair janma-mṛtyu-prahāṇiḥ |
tasyābhidhyānāt tṛtīyaṁ deha-bhede
viśvaiśvaryaṁ kevala āpta-kāmaḥ || [śve.u. 1.11] iti |
atra deva-jñānād deha-gehādi-mamatā-pāśa-hānir bhavati | janma-mṛtyu-kṛta-kleśābhāvāt tat-prahāṇiś ceti śāstreṇa deva-jñāna-mahimokteḥ | tato jñāta-yāthātmyasya tasya devasyābhidhyānān nirantara-vicintanād deha-bhede liṅga-kṣaye sati cāndra-brāhmobhayāpekṣayā tṛtīyaṁ bhāgavataṁ padaṁ devajño vindati | kīdṛśaṁ tat ? viśvaiśvaryaṁ pūrṇa-vibhūtikam | kevalam amāyikam | tata āpta-kāmaḥ pūrṇa-manoratho bhavatīti | atra śāstrīya-jñāna-gamyatvaṁ devasyoktam | tac cintanaṁ niyatam aicchikaṁ veti vīkṣāyāṁ pariniṣṭhā-vivṛddhayā mano-niveśa-hetutvān niyataṁ tad iti prāpte—
hānau tūpāyana-śabda-śeṣatvāt,
kuśā-cchandaḥ-stuty-upagānavat tad uktam ||
pūrva-pakṣa-nirāsārthas tu-śabdaḥ | deva-jñānena pāśa-hānau satyāṁ devānuraktasya viduṣaḥ tac-chāstra-gamyatva-rūpa-deva-dharma-cintanaṁ kuśāc chanda-stuty-upagānavad uktam | yathā niyata-svādhyāyānantaraṁ kuśa-grahaṇa-pūrvakam ācchandena samyag-īṣadvecchayā stuty-upagānaṁ bhavati tadvat tad-dharma-cintanam | tasyābhidhyānād ity anena tathaiva vyañjanād ity arthaḥ | tatra hetur upāyaneti | upāyanaṁ sāmīpya-lābhas tad-anuraktir iti yāvat | tac-chandas tad āvehi vākyam | tac-cheṣatvāt tad-anuyāyitvāt sarveṣāṁ vākyānām | yad uktaṁ—tam eva dhīraḥ ity ādi |
pūrtena tapasā yajñair dānair yogaiḥ samādhinā |
brāhmaṁ niśreyasaṁ puṁsāṁ mat-prītis tattvavin-matam || [bhā.pu. 3.9.40] ity ādi |
tasmād aicchikaṁ tac-cintanam | ayaṁ bhāvaḥ—duradhigamārthaka-śruti-yuktibhyāṁ duṣkaras tatrāpi bahu-viṣayakatvena bahu-śākhaś ca tattva-vimarśaḥ | sa cānanda-rūpa-bhagavad-vibhāvanopanata-mārdave tad-ekānurakte cetasi nāvṛttim arhati kārkaśya-karatvāt | kintu vaiyutthānika eva kadācit tad-bhāvānubhāvatayā pravartata iti ||27||
rpd : 3.9.40, 11.29.30, 1.7.10, maitreyopaniṣad (antaḥ śūnyo bahiḥ śūnyaḥ śūnyo kumbha ivāmbare | antaḥ pūrṇo bahiḥ pūrṇaḥ pūrṇaḥ kumbha ivārṇave ||), kṛṣṇa-karṇāmṛta 107 (bhaktis tvayi…)
c7e9aaf925ab · опубликовано 27 июл. 2026 г., 05:22:51 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Шветашватары: «Познав Бога — СПАДЕНИЕ ВСЕХ ПЕТЕЛЬ… от со-зерцания Его — по распаде тела ТРЕТЬЯ [сверх лунной и брахмовой] — [бхагаватская] обитель: всевладычество, исполненность желаний». Обязательно ли [далее] обдумывание [шастровых свойств] — или вольно? «Обязательно». При полученном —
«При спадении же — [вольно]: всё прислуга слову о ПРИБЛИЖЕНИИ; как куши, размеры, хвалы и распевы; то сказано».
Когда богопознанием петли спали, у знающего, ВЛЮБЛЁННОГО в Бога, обдумывание шастроведомых свойств — как куши, размеры, хвалы и распевы ПОСЛЕ обязательного урока: вволю, по лёгкому желанию. Повод — «упаяна»: ОБРЕТЕНИЕ БЛИЗОСТИ, влюблённость; все речения — прислуга ей: «строительством, тапасом, жертвами, дарами, йогой, самадхи — высшее благо человеков — ЛЮБОВЬ КО МНЕ». Потому то обдумывание ВОЛЬНО. Суть: разбор таттвы, трудный по шрути и доводам, в сердце, УМЯГЧЁННОМ созерцанием Бхагавана-блаженства и влюблённом в Него одного, ПОВТОРЕНИЯ НЕ ЗАСЛУЖИВАЕТ — ибо ОЖЕСТОЧАЕТ; но по выходе [из погружения], порой, движим как выражение чувства.