अन्तरा विज्ञान-मनसी क्रमेण तल्-लिङ्गाद् इति चेन् नाविशेषात्
antarā vijñāna-manasī krameṇa tal-liṅgād iti cen nāviśeṣāt
Если скажут: разум и ум [в Мундаке стоят] между — в цепи, — нет: [список] без различения [— все прямо от Него].
आशङ्क्य परिहरति—
अन्तरा विज्ञान-मनसी क्रमेण तल्-लिङ्गाद् इति चेन् नाविशेषात् ।
विज्ञान-शब्देनात्मेन्द्रियाणि भण्यन्ते । सर्वेषां तत्त्वानां साक्षात् सर्वेशाद् उत्पत्तिर् अभिध्यान-लिङ्गाद् अवगता एतस्माद् इति श्रुत्या निश्चीयते इति न सम्भवति, तस्याः क्रम-विशेष-परत्वात् । आकाशादिषु श्रुत्य्-अन्तर-सिद्धः क्रमस् तयापि खं वायुर् इत्य् आदिना प्रतीयते । तल्-लिङ्गात् तैः सह पाठ-लिङ्गात् । भूत-प्राणयोर् अन्तराले तेनैव क्रमेण विज्ञान-मनसी च प्रजायेते इत्य् अवबुद्ध्यते । अतस् त्वया श्रुत्या सर्वेषां तत्त्वानां साक्षात् सर्वेशाद् उत्पत्तिर् निश्चेतुं न शक्येति चेन् न । कुतः ? अविशेषात् । तस्यां सर्वेषां प्राणादि-पृथिव्य्-अन्तानां साक्षात् सर्वेश-जातत्वाभिधानस्य समानत्वाद् इत्य् अर्थः । एतस्माद् इत्य् अनेन हि सर्वे प्राणादयः सम्बध्यन्ते । अयं भावः । सोऽकामयत बहु स्याम् इत्य् आदेर् एतस्मात् जायते प्राण इत्य् आदेश् च श्रवणात् । अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते [गीता 10.9],
तत्र तत्र स्थितो विष्णुस् तत्-तच्-छक्तिं प्रबोधयेत् ।
एक एव महा-शक्तिः कुरुते सर्वम् अञ्जसा ॥ इत्य् आदि स्मृतेश् च ।
सर्वाणि प्रधानादीनि साक्षात् सर्वेशोद्भवानीति मन्तव्यम् । न चैवं सुबाल-श्रुत्यादि-दृष्ट-क्रम-विरोधः । तम-आदि-शक्तिमान् प्रधानादि-कार्य-हेतुर् इति तत्र विवक्षितत्वात् । तथा चोभयं सूपपन्नम् । तद् एवं सति तत्-तेजोऽसृजतेत्य् अत्र तत् तमः प्रभृति-शक्तिकं ब्रह्म प्रधानादि-वाय्व्-अन्तं सृष्ट्वा तेजोऽसृजतेति तस्माद् वा इत्य् अत्र तत् तस्मात् तमः-प्रभृति-शक्तिकात् सम्भावित-प्रधानादिकाद् आत्मनः सर्वेशाद् आकाशः सम्भूत इति सङ्गमनीयम् ॥14॥
āśaṅkya pariharati—
antarā vijñāna-manasī krameṇa tal-liṅgād iti cen nāviśeṣāt |
vijñāna-śabdenātmendriyāṇi bhaṇyante | sarveṣāṁ tattvānāṁ sākṣāt sarveśād utpattir abhidhyāna-liṅgād avagatā etasmād iti śrutyā niścīyate iti na sambhavati, tasyāḥ krama-viśeṣa-paratvāt | ākāśādiṣu śruty-antara-siddhaḥ kramas tayāpi khaṁ vāyur ity ādinā pratīyate | tal-liṅgāt taiḥ saha pāṭha-liṅgāt | bhūta-prāṇayor antarāle tenaiva krameṇa vijñāna-manasī ca prajāyete ity avabuddhyate | atas tvayā śrutyā sarveṣāṁ tattvānāṁ sākṣāt sarveśād utpattir niścetuṁ na śakyeti cen na | kutaḥ ? aviśeṣāt | tasyāṁ sarveṣāṁ prāṇādi-pṛthivy-antānāṁ sākṣāt sarveśa-jātatvābhidhānasya samānatvād ity arthaḥ | etasmād ity anena hi sarve prāṇādayaḥ sambadhyante | ayaṁ bhāvaḥ | so'kāmayata bahu syām ity āder etasmāt jāyate prāṇa ity ādeś ca śravaṇāt | ahaṁ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṁ pravartate [gītā 10.9],
tatra tatra sthito viṣṇus tat-tac-chaktiṁ prabodhayet |
eka eva mahā-śaktiḥ kurute sarvam añjasā || ity ādi smṛteś ca |
sarvāṇi pradhānādīni sākṣāt sarveśodbhavānīti mantavyam | na caivaṁ subāla-śrutyādi-dṛṣṭa-krama-virodhaḥ | tama-ādi-śaktimān pradhānādi-kārya-hetur iti tatra vivakṣitatvāt | tathā cobhayaṁ sūpapannam | tad evaṁ sati tat-tejo'sṛjatety atra tat tamaḥ prabhṛti-śaktikaṁ brahma pradhānādi-vāyv-antaṁ sṛṣṭvā tejo'sṛjateti tasmād vā ity atra tat tasmāt tamaḥ-prabhṛti-śaktikāt sambhāvita-pradhānādikād ātmanaḥ sarveśād ākāśaḥ sambhūta iti saṅgamanīyam ||14||
4b194fe3a81d · publicado 27 jul 2026, 4:51:26 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Предвидя, устраняет: [возразят] — Мундака об особом ПОРЯДКЕ: по примете чтения вместе [со стихиями] разум и ум рождаются в цепи, между стихиями и праной; потому прямого рождения всех от Всевладыки ею не решить. Если так —
«Нет: по неразличению».
В ней именование «прямо от Всевладыки рождены» РАВНО для всех — от праны до земли: с «из Него» связаны ВСЕ. Вот суть: по слышанию «Он возжелал: стану многим» и «из Него рождается прана», по Гите «Я — исток всего, от Меня всё движется» и смрити «там и там пребывающий Вишну будит каждую шакти; один Великосильный творит всё воистину» — мысли: все, от прадханы, прямо от Всевладыки рождены. И нет спора с порядком Субалы: там в виду причина-Владетель шакти. Так оба [текста] лажены; и «Оно сотворило жар» читай: Брахман, сотворив [цепь] от прадханы до ветра, сотворил жар; «от Этого… возникло пространство» — от Атмана-Всевладыки.