कृत-प्रयत्नापेक्षस् तु विहित-प्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः
kṛta-prayatnāpekṣas tu vihita-pratiṣiddhāvaiyarthyādibhyaḥ
[Господь движет дживу,] же ВЗИРАЯ НА СДЕЛАННОЕ ИМ УСИЛИЕ — дабы не пусты были предписания и запреты.
स्याद् एतत् । परेशायत्ते कर्तृत्वे विधि-निषेध-शास्त्र-वैयर्थ्यं स्यात् । स्व-धिया प्रवृत्ति-निवृत्ति-शक्तस्य शास्त्राविनियोज्यत्वाद् इति चेत् तत्राह—
कृत-प्रयत्नापेक्षस् तु विहित-प्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः ॥
तु-शब्दाच् छङ्का निरस्यते । जीवेन कृतं धर्माधर्म-लक्षणं प्रयत्नम् अपेक्ष्य परेशस् तं कारयत्य् अतो नोक्त-दोषावतारः । धर्माधर्म-वैषम्याद् एव विषमाणि फलानि पर्जन्यवन् निमित्त-मात्रः सन्न् अर्पयति । यथा साधारण-स्व-बीजोत्पन्नस्य तरु-लतादेः पर्जन्यः साधारणो हेतुः । न ह्य् असति वारिदे तस्य रस-पुष्पादि-वैषम्यं सम्भवेत् । नाप्य् असति बीजे । तद् एवं तत्-कर्मापेक्षः शुभाशुभान्य् अर्पयतीति श्लिष्टम् । तथा च, कर्तापि पर-प्रेरितः करोतीति कर्तृत्वं जीवस्य न निवार्यते । एवं कुतस् तत्राह विहितेति । आदिना निग्रहानुग्रह-वैषम्यादि-परिहारोपपत्ति-ग्रहः । एवं हि विध्य्-आदि-शास्त्रस्य वैयर्थ्यं न स्यात् । यदि विधौ निषेधे च परेश एव काष्ठ-लोष्ट्र-तुल्यं जीवं नियुञ्ज्यात् तर्हि तस्य वाक्यस्य प्रामाण्यं हीयेत कृतिमतो नियोज्यत्वात् । उन्निनीषया साधु-कर्मणि प्रवर्तनम् अनुग्रहः । अधो निनीषया असाधु-कर्मणि प्रवर्तनं तु निग्रहः । तौ चैतौ जीवस्य तथात्वेनोपपद्येते, वैषम्यादि-दोष-परिहारश् च न स्यात् । तस्माज् जीवः प्रयोज्य-कर्ता परेशस् तु हेतु-कर्ता तद्-अनुमतिम् अन्तरासौ कर्तुं न शक्नोतीति सर्वम् अवदातम् ॥40॥
syād etat | pareśāyatte kartṛtve vidhi-niṣedha-śāstra-vaiyarthyaṁ syāt | sva-dhiyā pravṛtti-nivṛtti-śaktasya śāstrāviniyojyatvād iti cet tatrāha—
kṛta-prayatnāpekṣas tu vihita-pratiṣiddhāvaiyarthyādibhyaḥ ||
tu-śabdāc chaṅkā nirasyate | jīvena kṛtaṁ dharmādharma-lakṣaṇaṁ prayatnam apekṣya pareśas taṁ kārayaty ato nokta-doṣāvatāraḥ | dharmādharma-vaiṣamyād eva viṣamāṇi phalāni parjanyavan nimitta-mātraḥ sann arpayati | yathā sādhāraṇa-sva-bījotpannasya taru-latādeḥ parjanyaḥ sādhāraṇo hetuḥ | na hy asati vāride tasya rasa-puṣpādi-vaiṣamyaṁ sambhavet | nāpy asati bīje | tad evaṁ tat-karmāpekṣaḥ śubhāśubhāny arpayatīti śliṣṭam | tathā ca, kartāpi para-preritaḥ karotīti kartṛtvaṁ jīvasya na nivāryate | evaṁ kutas tatrāha vihiteti | ādinā nigrahānugraha-vaiṣamyādi-parihāropapatti-grahaḥ | evaṁ hi vidhy-ādi-śāstrasya vaiyarthyaṁ na syāt | yadi vidhau niṣedhe ca pareśa eva kāṣṭha-loṣṭra-tulyaṁ jīvaṁ niyuñjyāt tarhi tasya vākyasya prāmāṇyaṁ hīyeta kṛtimato niyojyatvāt | unninīṣayā sādhu-karmaṇi pravartanam anugrahaḥ | adho ninīṣayā asādhu-karmaṇi pravartanaṁ tu nigrahaḥ | tau caitau jīvasya tathātvenopapadyete, vaiṣamyādi-doṣa-parihāraś ca na syāt | tasmāj jīvaḥ prayojya-kartā pareśas tu hetu-kartā tad-anumatim antarāsau kartuṁ na śaknotīti sarvam avadātam ||40||
b8ade1278ee1 · publicado 27 jul 2026, 4:51:26 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Пусть [возразят]: при деланье, Владыкой держимом, предписания и запреты пусты — подряжаем лишь способный своим умом начать и удержаться. На это говорит:
«Взирающий же на сделанное усилие: дабы не пусты были предписанное и запрещённое, и прочее».
ВЗИРАЯ на усилие дживы — праведное или неправедное — Высший Владыка даёт ему творить: потому изъян не сходит [на нас]. Плоды неравны от неравенства усилий; вручает их, как ДОЖДЬ, будучи лишь поводом: у дерева и лозы, взошедших всяк из СВОЕГО семени, дождь — общая причина; без тучи их разность соков и цветов не сбылась бы — но и без семени нет. Так, взирая на карму, вручает благое и худое. Итак: деятель, и Другим движимый, ДЕЛАЕТ [сам] — деланье дживы не отнято, и предписания не пусты. Если бы Владыка запрягал дживу, как полено или ком, — пала бы мерность Его же слова: подряжаем лишь владеющий действием. Подвигнуть к доброму, желая возвести, — МИЛОСТЬ; к худому, желая свести вниз, — кара; и обе складны лишь при таковости дживы, [иначе] и пристрастности не снять. Потому: джива — деятель ПОДРЯЖАЕМЫЙ, Высший Владыка — деятель-ПРИЧИНА; без Его ДОЗВОЛЕНИЯ тот делать не может. Так всё чисто.