स्वात्मना चोत्तरयोः
svātmanā cottarayoḥ
И два последних [— уход и возврат — душа вершит] самою собой: [значит, и исход — реальное движение].
अत्र विभोर् अचलतोऽप्य् उत्क्रान्तिर् देहाभिमान-निवृत्ति-मात्रेण ग्राम-स्वाम्य्-अनिवृत्तिवत् कदाचित् सम्भाव्येत गत्यागती तु नाचलतः सम्भवेताम् इत्य् आह—
स्वात्मना चोत्तरयोः ॥
चोऽवधारणे उत्तरयोर् गत्य्-आगत्योः स्वात्मनैव सम्बन्धो वाच्यः कर्तृ-स्थ-क्रियात्वात् । सत्योश् च तयोर् उत्क्रान्तिर् अपि देह-प्रवेशाद् एव मन्तव्या । तेन प्रद्योतेनेत्य्-आदि श्रवणात् ।
शरीरं यद् अवाप्नोति यच् चाप्य् उत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर् गन्धान् इवाशयात् ॥ [गीता 15.8] इत्य् आदि-स्मरणाच् च ।
यत् तूत्क्रान्त्य्-आदिकम् उपाध्य्-उत्क्रान्त्य्-आदिभिर् व्यपदिष्टम् इत्य् उच्यते तन् मन्दम् । स यदास्मात् शरीरात् समुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैर् उत्क्रामति इति कौषीतकी-ब्राह्मण-श्रुत-सह-शब्द-विरोधात् । स हि प्रधानाप्रधानयोः समानाम् एव क्रियां बोधयति । पुत्रेण सह पिता भुङ्क्ते इतिवत् । वायु-दृष्टान्ते ग्रहि-ग्राहयोर् असामञ्जस्याच् च । एतेन घटाकाशवद् अज्ञ-दृष्टम् अभिप्रायम् एतद् इति बाल-कोलाहलोऽपि निरस्तः ॥19॥
atra vibhor acalato'py utkrāntir dehābhimāna-nivṛtti-mātreṇa grāma-svāmy-anivṛttivat kadācit sambhāvyeta gatyāgatī tu nācalataḥ sambhavetām ity āha—
svātmanā cottarayoḥ ||
co'vadhāraṇe uttarayor gaty-āgatyoḥ svātmanaiva sambandho vācyaḥ kartṛ-stha-kriyātvāt | satyoś ca tayor utkrāntir api deha-praveśād eva mantavyā | tena pradyotenety-ādi śravaṇāt |
śarīraṁ yad avāpnoti yac cāpy utkrāmatīśvaraḥ |
gṛhītvaitāni saṁyāti vāyur gandhān ivāśayāt || [gītā 15.8] ity ādi-smaraṇāc ca |
yat tūtkrānty-ādikam upādhy-utkrānty-ādibhir vyapadiṣṭam ity ucyate tan mandam | sa yadāsmāt śarīrāt samutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvair utkrāmati iti kauṣītakī-brāhmaṇa-śruta-saha-śabda-virodhāt | sa hi pradhānāpradhānayoḥ samānām eva kriyāṁ bodhayati | putreṇa saha pitā bhuṅkte itivat | vāyu-dṛṣṭānte grahi-grāhayor asāmañjasyāc ca | etena ghaṭākāśavad ajña-dṛṣṭam abhiprāyam etad iti bāla-kolāhalo'pi nirastaḥ ||19||
273f07ac3773 · publicado 27 jul 2026, 4:51:26 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Исход у вездесущего ещё мыслим — как отставка старосты без отъезда из села, одним прекращением самоотождествления; но уход и возврат недвижному не даны, — говорит:
«И самою собой — два последних».
У последних двух — ухода и возврата — связь [с дживой] самою собой: действие живёт в деятеле. А раз те двое настоящи — и исход мысли настоящим, как и вход в тело: «какое тело ни обретает и из какого исходит владыка — взяв их, переходит, как ветер — запахи с их ложа» [Гита 15.8]. А «исход назван по исходу оболочек» — слабо́: противно слову «ВМЕСТЕ» Каушитаки («вместе со всеми ними исходит») — оно учит об общем действии главного и неглавных, как «отец обедает вместе с сыном»; и в примере с ветром [при таком чтении] несоразмерность берущего и беромого. Этим отброшен и детский галдёж «„небо в горшке“ — взгляд незнающих».